Statystyka i kombinatoryka
Średnia, mediana i odchylenie standardowe, permutacje, kombinacje i wariacje, prawdopodobieństwo oraz dwumian Newtona. Miary statystyczne liczymy na ośmiu liczbach z rysunku, a kombinatorykę i prawdopodobieństwo na prostych przykładach z kostką, monetą i wyborem osób. Nazwa wzoru prowadzi do pełnego wyjaśnienia z przykładami.
To nasze przykładowe dane, na przykład wyniki ośmiu osób. Każda kropka to jedna liczba, a powtórzone wartości stoją jedna nad drugą:
Miary statystyczne
Liczby, które opisują zbiór danych: gdzie leży jego środek i jak bardzo dane są rozrzucone. Przykłady liczymy dla ośmiu liczb z rysunku.
-
Średnia arytmetyczna
Suma wszystkich wartości podzielona przez ich liczbę. Jedna wartość odstająca potrafi mocno ją przesunąć.
Dla danych z rysunku
-
Średnia ważona
Każda wartość liczy się tyle razy, ile wynosi jej waga. Tak liczy się średnią ocen, gdy sprawdzian waży więcej niż kartkówka.
Ocena 5 z wagą 3 i ocena 3 z wagą 1
-
Mediana (n nieparzyste)
Wartość środkowa danych ustawionych od najmniejszej do największej. Najpierw zawsze uporządkuj dane.
Dla 2, 4, 4, 5, 9
-
Mediana (n parzyste)
Przy parzystej liczbie danych są dwie wartości środkowe, a mediana to ich średnia. Mediana nie reaguje na wartości odstające tak mocno jak średnia.
Dla danych z rysunku
-
Dominanta (moda)
Wartość, która powtarza się najczęściej. Zbiór może mieć kilka dominant albo nie mieć żadnej.
Dla danych z rysunku
-
Rozstęp (rozpiętość)
Różnica między największą a najmniejszą wartością. Najprostsza miara rozrzutu, ale zależy tylko od dwóch skrajnych liczb.
Dla danych z rysunku
-
Wariancja
Średnia kwadratów odchyleń od średniej. Jej jednostka to kwadrat jednostki danych, dlatego częściej podaje się odchylenie standardowe.
Dla danych z rysunku
-
Odchylenie standardowe
Pierwiastek z wariancji. Mówi, jak daleko od średniej leżą typowe wartości: im większe, tym dane bardziej rozrzucone.
Dla danych z rysunku
-
Współczynnik zmienności
Odchylenie standardowe jako procent średniej. Pozwala porównać rozrzut danych o różnych jednostkach albo skalach.
Dla danych z rysunku
-
Średnia geometryczna
Pierwiastek -tego stopnia z iloczynu liczb dodatnich. Przydaje się przy średnim tempie wzrostu, na przykład oprocentowania.
Dla 2 i 8
-
Średnia kwadratowa (RMS)
Pierwiastek ze średniej kwadratów. Duże wartości ważą w niej więcej niż w średniej arytmetycznej.
Dla 2 i 8
-
Nierówności między średnimi
Dla tych samych liczb dodatnich średnia kwadratowa jest największa, potem arytmetyczna, geometryczna i harmoniczna. Równość zachodzi tylko dla równych liczb.
Dla 2 i 8
Permutacje
Na ile sposobów można ustawić wszystkie elementy w kolejce.
-
Permutacje bez powtórzeń
Liczba ustawień różnych elementów: na pierwsze miejsce masz możliwości, na drugie i tak dalej.
Dla 4 książek na półce
-
Permutacje z powtórzeniami
Gdy niektóre elementy są jednakowe, zamiana ich miejscami nie daje nowego ustawienia, więc dzielisz przez silnie liczby powtórzeń.
Dla liter słowa MAMA
-
Silnia
Iloczyn kolejnych liczb naturalnych od 1 do . Rośnie bardzo szybko: 10! to już ponad trzy miliony.
Dla n = 5
-
Zero silnia
Umowa, dzięki której wzory kombinatoryczne działają także dla skrajnych przypadków. Jest tylko jeden sposób, żeby ustawić zero elementów.
Przykład
Kombinacje
Na ile sposobów można wybrać kilka elementów, gdy kolejność wyboru nie ma znaczenia.
-
Kombinacje bez powtórzeń
Symbol Newtona, czyli liczba sposobów wyboru elementów z . Na przykład wybór dwóch osób do komisji.
2 osoby z 5
-
2 gałki lodów z 3 smaków
-
Dla n = 5
-
Dla n = 5
-
Suma współczynników dwumianowych
Suma liczb w jednym wierszu trójkąta Pascala. To też liczba wszystkich podzbiorów zbioru -elementowego.
Dla n = 4
Wariacje
Na ile sposobów można wybrać kilka elementów, gdy kolejność ma znaczenie.
-
Wariacje bez powtórzeń
Ciągi różnych elementów wybranych z . Każdy element może pojawić się tylko raz.
Przewodniczący i zastępca z 5 osób
-
PIN z 4 cyfr
-
Dla n = 5 i k = 2
Prawdopodobieństwo
Prawdopodobieństwo to liczba od 0 do 1: zero oznacza zdarzenie niemożliwe, jedynka pewne. Przykłady liczymy dla rzutów kostką i monetą.
-
Prawdopodobieństwo klasyczne
Liczba wyników sprzyjających podzielona przez liczbę wszystkich wyników. Działa, gdy wszystkie wyniki są jednakowo prawdopodobne.
Liczba parzysta na kostce
-
Prawdopodobieństwo zdarzenia przeciwnego
Często łatwiej policzyć, że coś się nie zdarzy, i odjąć wynik od 1.
Brak szóstki w rzucie kostką
-
Prawdopodobieństwo sumy zdarzeń
Wyniki wspólne dla obu zdarzeń liczyłbyś dwa razy, dlatego odejmujesz je raz.
Parzysta lub podzielna przez 3
-
Prawdopodobieństwo zdarzeń rozłącznych
Gdy zdarzenia nie mogą zajść jednocześnie, prawdopodobieństwa po prostu dodajesz.
Jedynka lub dwójka
-
Prawdopodobieństwo iloczynu zdarzeń niezależnych
Gdy wynik jednego zdarzenia nie wpływa na drugie, prawdopodobieństwa mnożysz.
Dwie szóstki w dwóch rzutach
-
Prawdopodobieństwo warunkowe
Prawdopodobieństwo zdarzenia , gdy wiesz już, że zaszło . Liczysz je tylko wśród wyników, w których zaszło .
Szóstka, gdy wypadła liczba parzysta
-
Wzór na prawdopodobieństwo całkowite
Gdy doświadczenie przebiega w kilku etapach, sumujesz prawdopodobieństwa wszystkich gałęzi drzewka, które prowadzą do .
-
Schemat Bernoullego
Prawdopodobieństwo dokładnie sukcesów w niezależnych próbach, gdy w każdej sukces ma prawdopodobieństwo .
2 orły w 3 rzutach monetą
-
Wartość oczekiwana
Średni wynik, jakiego można się spodziewać przy wielu powtórzeniach. Każdą wartość mnożysz przez jej prawdopodobieństwo.
Rzut kostką
Dwumian Newtona
Rozwinięcie potęgi sumy . Współczynniki to kolejne liczby z trójkąta Pascala.
-
Dla n = 3
-
Wyraz ogólny dwumianu
Pozwala wypisać jeden wybrany wyraz rozwinięcia bez liczenia pozostałych. Numer wyrazu jest o 1 większy niż .
Trzeci wyraz (a + b)⁴
-
Trójkąt Pascala - reguła
Każda liczba w trójkącie to suma dwóch liczb nad nią, a na brzegach stoją jedynki. Wiersz to współczynniki .
Wiersz n = 4
Zasady kombinatoryczne
Trzy reguły liczenia, na których opierają się wszystkie wzory kombinatoryczne.
-
Zasada mnożenia
Gdy wybierasz jedną rzecz z pierwszego zbioru i jedną z drugiego, liczby możliwości mnożysz.
3 koszulki i 2 pary spodni
-
Zasada dodawania
Gdy wybierasz jedną rzecz z jednego albo z drugiego rozłącznego zbioru, liczby możliwości dodajesz.
5 książek albo 3 filmy
-
Zasada włączeń i wyłączeń
Gdy zbiory mają część wspólną, odejmujesz ją, żeby nie liczyć jej dwa razy.
Liczby od 1 do 10 parzyste lub podzielne przez 3
Permutacje, wariacje czy kombinacje
Zadaj sobie dwa pytania: czy kolejność wybranych elementów ma znaczenie i czy elementy mogą się powtarzać. Przykłady w tabeli dotyczą wyboru dwóch elementów z pięciu. Gdy ustawiasz wszystkie elementy, a kolejność się liczy, to permutacje.
| Powtórzenia | Kolejność ma znaczenie | Kolejność nie ma znaczenia |
|---|---|---|
| Bez powtórzeń | Wariacje bez powtórzeń | Kombinacje bez powtórzeń |
| Z powtórzeniami | Wariacje z powtórzeniami | Kombinacje z powtórzeniami |
Zadania z kombinatoryki i prawdopodobieństwa
Każde zadanie z tego zbioru ma wskazówkę i rozwiązanie krok po kroku.
Wzory z broszury CKE, którą dostaniesz na maturze, zebraliśmy w tablicach maturalnych, w działach o kombinatoryce, prawdopodobieństwie i statystyce. Pozostałe kategorie znajdziesz w spisie wszystkich wzorów.