Statystyka i kombinatoryka

Średnia, mediana i odchylenie standardowe, permutacje, kombinacje i wariacje, prawdopodobieństwo oraz dwumian Newtona. Miary statystyczne liczymy na ośmiu liczbach z rysunku, a kombinatorykę i prawdopodobieństwo na prostych przykładach z kostką, monetą i wyborem osób. Nazwa wzoru prowadzi do pełnego wyjaśnienia z przykładami.

40 wzorów Permutacje, wariacje czy kombinacje

2, 4, 4, 4, 5, 5, 7, 92,\ 4,\ 4,\ 4,\ 5,\ 5,\ 7,\ 9

To nasze przykładowe dane, na przykład wyniki ośmiu osób. Każda kropka to jedna liczba, a powtórzone wartości stoją jedna nad drugą:

Miary statystyczne

Liczby, które opisują zbiór danych: gdzie leży jego środek i jak bardzo dane są rozrzucone. Przykłady liczymy dla ośmiu liczb z rysunku.

  • Średnia arytmetyczna

    xˉ=x1+x2+…+xnn\displaystyle \bar{x} = \frac{x_1 + x_2 + \ldots + x_n}{n}

    Suma wszystkich wartości podzielona przez ich liczbę. Jedna wartość odstająca potrafi mocno ją przesunąć.

    Dla danych z rysunku xˉ=408=5\displaystyle \bar{x} = \frac{40}{8} = 5

  • Średnia ważona

    xˉ=w1x1+w2x2+…+wnxnw1+w2+…+wn\displaystyle \bar{x} = \frac{w_1x_1 + w_2x_2 + \ldots + w_nx_n}{w_1 + w_2 + \ldots + w_n}

    Każda wartość liczy się tyle razy, ile wynosi jej waga. Tak liczy się średnią ocen, gdy sprawdzian waży więcej niż kartkówka.

    Ocena 5 z wagą 3 i ocena 3 z wagą 1 3⋅5+1⋅34=4,5\displaystyle \frac{3 \cdot 5 + 1 \cdot 3}{4} = 4{,}5

  • Mediana (n nieparzyste)

    Me=xn+12\displaystyle \text{Me} = x_{\frac{n+1}{2}}

    Wartość środkowa danych ustawionych od najmniejszej do największej. Najpierw zawsze uporządkuj dane.

    Dla 2, 4, 4, 5, 9 Me=4\displaystyle \text{Me} = 4

  • Mediana (n parzyste)

    Me=xn2+xn2+12\displaystyle \text{Me} = \frac{x_{\frac{n}{2}} + x_{\frac{n}{2}+1}}{2}

    Przy parzystej liczbie danych są dwie wartości środkowe, a mediana to ich średnia. Mediana nie reaguje na wartości odstające tak mocno jak średnia.

    Dla danych z rysunku Me=4+52=4,5\displaystyle \text{Me} = \frac{4 + 5}{2} = 4{,}5

  • Dominanta (moda)

    D=wartosˊcˊ najczęstsza w zbiorze\displaystyle \text{D} = \text{wartość najczęstsza w zbiorze}

    Wartość, która powtarza się najczęściej. Zbiór może mieć kilka dominant albo nie mieć żadnej.

    Dla danych z rysunku D=4\displaystyle \text{D} = 4

  • Rozstęp (rozpiętość)

    R=xmax⁡−xmin⁡\displaystyle R = x_{\max} - x_{\min}

    Różnica między największą a najmniejszą wartością. Najprostsza miara rozrzutu, ale zależy tylko od dwóch skrajnych liczb.

    Dla danych z rysunku R=9−2=7\displaystyle R = 9 - 2 = 7

  • Wariancja

    σ2=1n∑i=1n(xi−xˉ)2\displaystyle \sigma^2 = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}(x_i - \bar{x})^2

    Średnia kwadratów odchyleń od średniej. Jej jednostka to kwadrat jednostki danych, dlatego częściej podaje się odchylenie standardowe.

    Dla danych z rysunku σ2=328=4\displaystyle \sigma^2 = \frac{32}{8} = 4

  • Odchylenie standardowe

    σ=1n∑i=1n(xi−xˉ)2\displaystyle \sigma = \sqrt{\frac{1}{n}\sum_{i=1}^{n}(x_i - \bar{x})^2}

    Pierwiastek z wariancji. Mówi, jak daleko od średniej leżą typowe wartości: im większe, tym dane bardziej rozrzucone.

    Dla danych z rysunku σ=4=2\displaystyle \sigma = \sqrt{4} = 2

  • Współczynnik zmienności

    V=σxˉ⋅100%\displaystyle V = \frac{\sigma}{\bar{x}} \cdot 100\%

    Odchylenie standardowe jako procent średniej. Pozwala porównać rozrzut danych o różnych jednostkach albo skalach.

    Dla danych z rysunku V=25⋅100%=40%\displaystyle V = \frac{2}{5} \cdot 100\% = 40\%

  • Średnia geometryczna

    G=x1⋅x2⋅…⋅xnn\displaystyle G = \sqrt[n]{x_1 \cdot x_2 \cdot \ldots \cdot x_n}

    Pierwiastek nn-tego stopnia z iloczynu nn liczb dodatnich. Przydaje się przy średnim tempie wzrostu, na przykład oprocentowania.

    Dla 2 i 8 G=2⋅8=4\displaystyle G = \sqrt{2 \cdot 8} = 4

  • Średnia kwadratowa (RMS)

    Q=x12+x22+…+xn2n\displaystyle Q = \sqrt{\frac{x_1^2 + x_2^2 + \ldots + x_n^2}{n}}

    Pierwiastek ze średniej kwadratów. Duże wartości ważą w niej więcej niż w średniej arytmetycznej.

    Dla 2 i 8 Q=4+642≈5,83\displaystyle Q = \sqrt{\frac{4 + 64}{2}} \approx 5{,}83

  • Nierówności między średnimi

    Q≥A≥G≥H\displaystyle Q \geq A \geq G \geq H

    Dla tych samych liczb dodatnich średnia kwadratowa jest największa, potem arytmetyczna, geometryczna i harmoniczna. Równość zachodzi tylko dla równych liczb.

    Dla 2 i 8 5,83≥5≥4≥3,2\displaystyle 5{,}83 \geq 5 \geq 4 \geq 3{,}2

Permutacje

Na ile sposobów można ustawić wszystkie elementy w kolejce.

  • Permutacje bez powtórzeń

    Pn=n!\displaystyle P_n = n!

    Liczba ustawień nn różnych elementów: na pierwsze miejsce masz nn możliwości, na drugie n−1n - 1 i tak dalej.

    Dla 4 książek na półce P4=4!=24\displaystyle P_4 = 4! = 24

  • Permutacje z powtórzeniami

    P(n1,n2,…,nk)=n!n1!⋅n2!⋅…⋅nk!\displaystyle P(n_1, n_2, \ldots, n_k) = \frac{n!}{n_1! \cdot n_2! \cdot \ldots \cdot n_k!}

    Gdy niektóre elementy są jednakowe, zamiana ich miejscami nie daje nowego ustawienia, więc dzielisz przez silnie liczby powtórzeń.

    Dla liter słowa MAMA 4!2!⋅2!=6\displaystyle \frac{4!}{2! \cdot 2!} = 6

  • Silnia

    n!=1⋅2⋅3⋅…⋅n\displaystyle n! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot \ldots \cdot n

    Iloczyn kolejnych liczb naturalnych od 1 do nn. Rośnie bardzo szybko: 10! to już ponad trzy miliony.

    Dla n = 5 5!=120\displaystyle 5! = 120

  • Zero silnia

    0!=1\displaystyle 0! = 1

    Umowa, dzięki której wzory kombinatoryczne działają także dla skrajnych przypadków. Jest tylko jeden sposób, żeby ustawić zero elementów.

    Przykład (50)=5!0!⋅5!=1\displaystyle \binom{5}{0} = \frac{5!}{0! \cdot 5!} = 1

Kombinacje

Na ile sposobów można wybrać kilka elementów, gdy kolejność wyboru nie ma znaczenia.

  • Kombinacje bez powtórzeń

    (nk)=n!k!(n−k)!\displaystyle \binom{n}{k} = \frac{n!}{k!(n-k)!}

    Symbol Newtona, czyli liczba sposobów wyboru kk elementów z nn. Na przykład wybór dwóch osób do komisji.

    2 osoby z 5 (52)=10\displaystyle \binom{5}{2} = 10

  • Kombinacje z powtórzeniami

    Cˉnk=(n+k−1k)\displaystyle \bar{C}_n^k = \binom{n+k-1}{k}

    Wybór kk elementów z nn rodzajów, gdy ten sam rodzaj można wziąć kilka razy.

    2 gałki lodów z 3 smaków (42)=6\displaystyle \binom{4}{2} = 6

  • Własność symbolu Newtona

    (nk)=(nn−k)\displaystyle \binom{n}{k} = \binom{n}{n-k}

    Wybrać kk elementów to to samo, co wybrać n−kn - k elementów, które zostaną.

    Dla n = 5 (52)=(53)=10\displaystyle \binom{5}{2} = \binom{5}{3} = 10

  • Wzór Pascala

    (nk)=(n−1k−1)+(n−1k)\displaystyle \binom{n}{k} = \binom{n-1}{k-1} + \binom{n-1}{k}

    Każda liczba w trójkącie Pascala to suma dwóch liczb nad nią.

    Dla n = 5 (52)=4+6=10\displaystyle \binom{5}{2} = 4 + 6 = 10

  • Suma współczynników dwumianowych

    ∑k=0n(nk)=2n\displaystyle \sum_{k=0}^{n} \binom{n}{k} = 2^n

    Suma liczb w jednym wierszu trójkąta Pascala. To też liczba wszystkich podzbiorów zbioru nn-elementowego.

    Dla n = 4 1+4+6+4+1=16=24\displaystyle 1 + 4 + 6 + 4 + 1 = 16 = 2^4

Wariacje

Na ile sposobów można wybrać kilka elementów, gdy kolejność ma znaczenie.

  • Wariacje bez powtórzeń

    Vnk=n!(n−k)!\displaystyle V_n^k = \frac{n!}{(n-k)!}

    Ciągi kk różnych elementów wybranych z nn. Każdy element może pojawić się tylko raz.

    Przewodniczący i zastępca z 5 osób V52=20\displaystyle V_5^2 = 20

  • Wariacje z powtórzeniami

    Vˉnk=nk\displaystyle \bar{V}_n^k = n^k

    Na każdym z kk miejsc może stać dowolny z nn elementów, także ten sam.

    PIN z 4 cyfr 104=10 000\displaystyle 10^4 = 10\,000

  • Związek wariacji i kombinacji

    Vnk=k!⋅(nk)\displaystyle V_n^k = k! \cdot \binom{n}{k}

    Najpierw wybierasz kk elementów, a potem ustawiasz je na k!k! sposobów.

    Dla n = 5 i k = 2 20=2!⋅10\displaystyle 20 = 2! \cdot 10

Prawdopodobieństwo

Prawdopodobieństwo to liczba od 0 do 1: zero oznacza zdarzenie niemożliwe, jedynka pewne. Przykłady liczymy dla rzutów kostką i monetą.

  • Prawdopodobieństwo klasyczne

    P(A)=∣A∣∣Ω∣\displaystyle P(A) = \frac{|A|}{|\Omega|}

    Liczba wyników sprzyjających podzielona przez liczbę wszystkich wyników. Działa, gdy wszystkie wyniki są jednakowo prawdopodobne.

    Liczba parzysta na kostce P=36=12\displaystyle P = \frac{3}{6} = \frac{1}{2}

  • Prawdopodobieństwo zdarzenia przeciwnego

    P(A′)=1−P(A)\displaystyle P(A') = 1 - P(A)

    Często łatwiej policzyć, że coś się nie zdarzy, i odjąć wynik od 1.

    Brak szóstki w rzucie kostką P=1−16=56\displaystyle P = 1 - \frac{1}{6} = \frac{5}{6}

  • Prawdopodobieństwo sumy zdarzeń

    P(A∪B)=P(A)+P(B)−P(A∩B)\displaystyle P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)

    Wyniki wspólne dla obu zdarzeń liczyłbyś dwa razy, dlatego odejmujesz je raz.

    Parzysta lub podzielna przez 3 36+26−16=23\displaystyle \frac{3}{6} + \frac{2}{6} - \frac{1}{6} = \frac{2}{3}

  • Prawdopodobieństwo zdarzeń rozłącznych

    P(A∪B)=P(A)+P(B)gdy A∩B=∅\displaystyle P(A \cup B) = P(A) + P(B) \quad \text{gdy } A \cap B = \emptyset

    Gdy zdarzenia nie mogą zajść jednocześnie, prawdopodobieństwa po prostu dodajesz.

    Jedynka lub dwójka 16+16=13\displaystyle \frac{1}{6} + \frac{1}{6} = \frac{1}{3}

  • Prawdopodobieństwo iloczynu zdarzeń niezależnych

    P(A∩B)=P(A)⋅P(B)\displaystyle P(A \cap B) = P(A) \cdot P(B)

    Gdy wynik jednego zdarzenia nie wpływa na drugie, prawdopodobieństwa mnożysz.

    Dwie szóstki w dwóch rzutach 16⋅16=136\displaystyle \frac{1}{6} \cdot \frac{1}{6} = \frac{1}{36}

  • Prawdopodobieństwo warunkowe

    P(A∣B)=P(A∩B)P(B)\displaystyle P(A|B) = \frac{P(A \cap B)}{P(B)}

    Prawdopodobieństwo zdarzenia AA, gdy wiesz już, że zaszło BB. Liczysz je tylko wśród wyników, w których zaszło BB.

    Szóstka, gdy wypadła liczba parzysta 1/61/2=13\displaystyle \frac{1/6}{1/2} = \frac{1}{3}

  • Wzór na prawdopodobieństwo całkowite

    P(A)=∑i=1nP(A∣Bi)⋅P(Bi)\displaystyle P(A) = \sum_{i=1}^{n} P(A|B_i) \cdot P(B_i)

    Gdy doświadczenie przebiega w kilku etapach, sumujesz prawdopodobieństwa wszystkich gałęzi drzewka, które prowadzą do AA.

  • Wzór Bayesa

    P(Bi∣A)=P(A∣Bi)⋅P(Bi)∑j=1nP(A∣Bj)⋅P(Bj)\displaystyle P(B_i|A) = \frac{P(A|B_i) \cdot P(B_i)}{\sum_{j=1}^{n} P(A|B_j) \cdot P(B_j)}

    Odwraca pytanie: znając wynik AA, liczysz, z której gałęzi najpewniej pochodzi.

  • Schemat Bernoullego

    P(X=k)=(nk)pk(1−p)n−k\displaystyle P(X = k) = \binom{n}{k} p^k (1-p)^{n-k}

    Prawdopodobieństwo dokładnie kk sukcesów w nn niezależnych próbach, gdy w każdej sukces ma prawdopodobieństwo pp.

    2 orły w 3 rzutach monetą (32)⋅(12)3=38\displaystyle \binom{3}{2} \cdot \left(\frac{1}{2}\right)^3 = \frac{3}{8}

  • Wartość oczekiwana

    E(X)=∑i=1nxi⋅P(X=xi)\displaystyle E(X) = \sum_{i=1}^{n} x_i \cdot P(X = x_i)

    Średni wynik, jakiego można się spodziewać przy wielu powtórzeniach. Każdą wartość mnożysz przez jej prawdopodobieństwo.

    Rzut kostką E(X)=1+2+…+66=3,5\displaystyle E(X) = \frac{1 + 2 + \ldots + 6}{6} = 3{,}5

Dwumian Newtona

Rozwinięcie potęgi sumy (a+b)n(a + b)^n. Współczynniki to kolejne liczby z trójkąta Pascala.

  • Wzór dwumianowy (dwumian Newtona)

    (a+b)n=∑k=0n(nk)an−kbk\displaystyle (a + b)^n = \sum_{k=0}^{n} \binom{n}{k} a^{n-k} b^k

    Każdy wyraz ma postać (nk)an−kbk\binom{n}{k} a^{n-k} b^k, a wykładniki aa i bb zawsze sumują się do nn.

    Dla n = 3 (a+b)3=a3+3a2b+3ab2+b3\displaystyle (a + b)^3 = a^3 + 3a^2b + 3ab^2 + b^3

  • Wyraz ogólny dwumianu

    Tk+1=(nk)an−kbk\displaystyle T_{k+1} = \binom{n}{k} a^{n-k} b^k

    Pozwala wypisać jeden wybrany wyraz rozwinięcia bez liczenia pozostałych. Numer wyrazu jest o 1 większy niż kk.

    Trzeci wyraz (a + b)⁴ T3=(42)a2b2=6a2b2\displaystyle T_3 = \binom{4}{2} a^2 b^2 = 6a^2b^2

  • Trójkąt Pascala - reguła

    (nk)=(n−1k−1)+(n−1k)\displaystyle \binom{n}{k} = \binom{n-1}{k-1} + \binom{n-1}{k}

    Każda liczba w trójkącie to suma dwóch liczb nad nią, a na brzegach stoją jedynki. Wiersz nn to współczynniki (a+b)n(a + b)^n.

    Wiersz n = 4 1, 4, 6, 4, 1\displaystyle 1,\ 4,\ 6,\ 4,\ 1

Zasady kombinatoryczne

Trzy reguły liczenia, na których opierają się wszystkie wzory kombinatoryczne.

  • Zasada mnożenia

    ∣A×B∣=∣A∣⋅∣B∣\displaystyle |A \times B| = |A| \cdot |B|

    Gdy wybierasz jedną rzecz z pierwszego zbioru i jedną z drugiego, liczby możliwości mnożysz.

    3 koszulki i 2 pary spodni 3⋅2=6\displaystyle 3 \cdot 2 = 6

  • Zasada dodawania

    ∣A∪B∣=∣A∣+∣B∣(A∩B=∅)\displaystyle |A \cup B| = |A| + |B| \quad (A \cap B = \emptyset)

    Gdy wybierasz jedną rzecz z jednego albo z drugiego rozłącznego zbioru, liczby możliwości dodajesz.

    5 książek albo 3 filmy 5+3=8\displaystyle 5 + 3 = 8

  • Zasada włączeń i wyłączeń

    ∣A∪B∣=∣A∣+∣B∣−∣A∩B∣\displaystyle |A \cup B| = |A| + |B| - |A \cap B|

    Gdy zbiory mają część wspólną, odejmujesz ją, żeby nie liczyć jej dwa razy.

    Liczby od 1 do 10 parzyste lub podzielne przez 3 5+3−1=7\displaystyle 5 + 3 - 1 = 7

Permutacje, wariacje czy kombinacje

Zadaj sobie dwa pytania: czy kolejność wybranych elementów ma znaczenie i czy elementy mogą się powtarzać. Przykłady w tabeli dotyczą wyboru dwóch elementów z pięciu. Gdy ustawiasz wszystkie elementy, a kolejność się liczy, to permutacje.

Powtórzenia Kolejność ma znaczenie Kolejność nie ma znaczenia
Bez powtórzeń Wariacje bez powtórzeń V52=20\displaystyle V_5^2 = 20 Kombinacje bez powtórzeń (52)=10\displaystyle \binom{5}{2} = 10
Z powtórzeniami Wariacje z powtórzeniami 52=25\displaystyle 5^2 = 25 Kombinacje z powtórzeniami (62)=15\displaystyle \binom{6}{2} = 15

Zadania z kombinatoryki i prawdopodobieństwa

Każde zadanie z tego zbioru ma wskazówkę i rozwiązanie krok po kroku.

Wzory z broszury CKE, którą dostaniesz na maturze, zebraliśmy w tablicach maturalnych, w działach o kombinatoryce, prawdopodobieństwie i statystyce. Pozostałe kategorie znajdziesz w spisie wszystkich wzorów.

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.