Wariacja bez powtórzeń to wybór k różnych elementów z n, w którym liczy się kolejność: podium, stanowiska w zarządzie, cyfry kodu. Liczysz ją jako iloczyn k malejących czynników, zaczynając od n.
Vnk=(n−k)!n!
dwa miejsca, bez silni
Vn2=n(n−1)
kolejność się nie liczy
(kn)=k!Vnk
ustawiasz wszystkie elementy
Vnn=Pn=n!
n to liczba wszystkich elementów, a k liczba tych, które wybierasz i ustawiasz, 0≤k≤n. Każdy element bierzesz najwyżej raz. n! to silnia.
Skąd się bierze wzór na wariacje?
Z czterech osób A, B, C, D wybierz przewodniczącego i zastępcę. Przewodniczącym może zostać każda z czterech osób. Zastępcą zostaje już tylko jedna z trzech pozostałych, bo nikt nie pełni dwóch funkcji naraz. Zgodnie z zasadą mnożenia wyborów jest 4⋅3=12.
Tabela par z liter A, B, C, D: wiersz to przewodniczący, kolumna to zastępca; dwanaście par poza przekątną, przekątna pusta
A
B
C
D
A
AB
AC
AD
B
BA
BC
BD
C
CA
CB
CD
D
DA
DB
DC
Wiersz to przewodniczący, kolumna to zastępca. Przekątna jest pusta, bo jedna osoba nie pełni obu funkcji. Pary AB i BA to dwa różne wybory, więc liczy się wszystkie 12 pól.
Przy k miejscach i n elementach rozumujesz tak samo: n wyborów na pierwsze miejsce, n−1 na drugie, i tak dalej. Na ostatnie, k-te miejsce zostaje n−k+1 elementów:
Vnk=n⋅(n−1)⋅…⋅(n−k+1)
Ten iloczyn to początek silni n!. Brakuje w nim tylko czynników od n−k do 1, czyli (n−k)!. Dlatego wystarczy podzielić n! przez (n−k)!. Dla przykładu z czterema osobami:
V42=2!4!=2⋅14⋅3⋅2⋅1=4⋅3=12
Gdyby funkcje były takie same, pary AB i BA byłyby jednym wyborem. Wtedy każdą dwójkę liczysz raz, a nie 2!=2 razy, i dostajesz kombinacje: (24)=12:2=6.
Jak policzyć wariacje krok po kroku
W finale biegu startuje 8 zawodników. Na ile sposobów można rozdać złoty, srebrny i brązowy medal? Policzymy to w czterech krokach.
Zadanie3 medale,8 biegaczyn=8,k=3V83=336
Sprawdź, czy to wariacja
Wybierasz 3 zawodników z 8. Nikt nie dostaje dwóch medali, a kolejność się liczy: złoto dla Ani i srebro dla Basi to inny wynik niż odwrotnie. To znaki wariacji bez powtórzeń.
n=8,k=3
(A,B,C)kolejność się liczy
Nasze zadanie: podium
Każdy element bierzesz najwyżej raz i ustawiasz go na konkretnym miejscu. Liczysz Vnk.
{A,B,C}kolejność się nie liczy
(kn)=k!(n−k)!n!
Liczy się tylko, kto jest w grupie, na przykład trzy osoby do komisji bez funkcji.
Złoto może zdobyć każdy z 8 zawodników. Srebro dostaje już jeden z 7 pozostałych, a brąz jeden z 6. Miejsca są trzy, więc czynniki też są trzy.
złoto8⋅srebro7⋅brąz6
W każdym polu jest liczba zawodników, którzy mogą jeszcze dostać ten medal.
Pomnóż albo skróć silnie
Ze wzoru z silniami wychodzi to samo. Rozpisz 8! do 5! i skróć.
V83=(8−3)!8!=5!8!
V83=5!8⋅7⋅6⋅5!=8⋅7⋅6
V83=336
Sprawdź wynik przez kombinacje
Policz to inaczej. Najpierw wybierz trzech medalistów bez kolejności, potem rozdaj im medale. Trójkę wybierasz na (38) sposobów, a trzy medale rozdajesz jej na 3! sposobów.
(38)=3!8⋅7⋅6=56
56⋅3!=56⋅6=336
Odpowiedź: medale można rozdać na V83=336 sposobów.
Więcej przykładów
Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.
Przykład 1. Zarząd klasy
Z 10 osób trzeba wybrać przewodniczącego, zastępcę i skarbnika. Na ile sposobów można to zrobić?
Funkcje są różne, więc kolejność się liczy.
n=10,k=3
Wypisz trzy czynniki od 10 w dół.
V103=10⋅9⋅8
Pomnóż.
10⋅9⋅8=720
Odpowiedź: zarząd można wybrać na 720 sposobów.
Przykład 2. Liczby o różnych cyfrach
Ile jest liczb trzycyfrowych, w których wszystkie cyfry są różne?
Policz wybory pierwszej cyfry: od 1 do 9, bo liczba nie zaczyna się od zera.
9
Na drugie miejsce zostaje 9 cyfr, bo zero wraca do gry, a na trzecie 8.
9⋅8
Pomnóż liczby wyborów.
9⋅9⋅8=648
Odpowiedź: jest 648 takich liczb.
Przykład 3. Z funkcjami i bez funkcji
Z 6 uczniów wybieramy dwuosobową delegację. Ile jest możliwości, gdy (a) jedna osoba jest przewodniczącym, a druga zastępcą, (b) obie osoby mają takie same zadania?
W części (a) funkcje są różne, więc liczysz wariacje.
V62=6⋅5=30
W części (b) para AB to to samo co BA, więc dzielisz przez 2!.
(26)=2!30=15
Odpowiedź: (a) 30 możliwości, (b) 15 możliwości.
Przykład 4. Kody z liter
Ile trzyliterowych kodów można ułożyć z liter A, B, C, D, E, gdy (a) litery nie mogą się powtarzać, (b) litery mogą się powtarzać?
W części (a) każda litera znika z puli, gdy jej użyjesz.
V53=5⋅4⋅3=60
W części (b) na każde miejsce masz znowu pięć liter.
Vˉ53=53=125
Odpowiedź: (a) 60 kodów, (b) 125 kodów.
Przykład 5. Równanie z wariacjami
Z n osób można wybrać kapitana i zastępcę na 56 sposobów. Ile jest osób?
Zapisz wariacje dla dwóch miejsc.
Vn2=n(n−1)=56
Przenieś wszystko na jedną stronę.
n2−n−56=0
Policz deltę.
Δ=1+224=225,Δ=15
Weź dodatni pierwiastek; n=−7 nie jest liczbą osób.