Średnia geometryczna to pierwiastek z iloczynu liczb, stopnia takiego, ile jest liczb. Liczysz ją wtedy, gdy wartości się mnożą, na przykład przy kolejnych wzrostach i spadkach, a nie dodają.
G=nx1⋅x2⋅…⋅xn
średnia geometryczna dwóch liczb
G=a⋅b
to samo zapisane potęgą
G=(x1⋅…⋅xn)n1
porównanie ze średnią arytmetyczną
G≤nx1+…+xn
x1,x2,…,xn to liczby dodatnie, a n to ich liczba i zarazem stopień pierwiastka. Dla dwóch liczb jest to zwykły pierwiastek kwadratowy, dla trzech sześcienny.
Skąd się bierze wzór na średnią geometryczną?
Średnia arytmetyczna zastępuje liczby jedną liczbą, która daje tę samą sumę. Średnia geometryczna zastępuje je liczbą, która daje ten sam iloczyn. Dla dwóch liczb łatwo to zobaczyć: prostokąt o bokach 4 i 9 ma pole 36, tak samo jak kwadrat o boku 6.
49663636
Prostokąt 4 na 9 i kwadrat 6 na 6, jedna kratka to jedna jednostka. Oba mają pole 36, więc średnia geometryczna liczb 4 i 9 to bok kwadratu, czyli 6.
Przy większej liczbie danych szukasz liczby G, która pomnożona przez siebie n razy daje iloczyn wszystkich danych:
G⋅G⋅…⋅G=x1⋅x2⋅…⋅xn
Gn=x1⋅x2⋅…⋅xn
G=nx1⋅x2⋅…⋅xn
Średnia arytmetyczna liczb 4 i 9 to 6,5, czyli więcej niż 6. Dla liczb dodatnich średnia geometryczna nigdy nie jest większa od arytmetycznej, a równe są tylko wtedy, gdy wszystkie liczby są takie same. Więcej o tym mówią nierówności między średnimi.
Jak obliczyć średnią geometryczną krok po kroku
Liczba bakterii w hodowli rosła przez trzy doby: w pierwszej 2 razy, w drugiej 9 razy, a w trzeciej 12 razy. Ile razy średnio na dobę rosła ta liczba? Średnie tempo wzrostu to średnia geometryczna mnożników, bo kolejne wzrosty się mnożą.
Dane2,9,12iloczyn=216n=3G=6
Pomnóż wszystkie wartości
Po trzech dobach bakterii jest tyle razy więcej, ile wynosi iloczyn mnożników.
2⋅9⋅12=18⋅12
2⋅9⋅12=216
Ustal stopień pierwiastka
Stopień pierwiastka to liczba wartości. Mamy trzy mnożniki, więc wyciągasz pierwiastek trzeciego stopnia.
n=3
G=3216
n=2dwie liczby
G=a⋅b
Zwykły pierwiastek kwadratowy z iloczynu. Dla 4 i 16 wychodzi 8.
Rozłóż iloczyn na czynniki. Gdy każdy czynnik występuje trzy razy, pierwiastek wychodzi bez kalkulatora.
216=23⋅33=63
G=363=6
Sprawdź wynik
Gdyby liczba bakterii rosła każdej doby 6 razy, po trzech dobach wzrosłaby tyle samo razy co naprawdę:
6⋅6⋅6=216=2⋅9⋅12
Odpowiedź: średnia geometryczna wynosi G=6, czyli liczba bakterii rosła średnio 6 razy na dobę.
Więcej przykładów
Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.
Przykład 1. Dwie liczby
Oblicz średnią geometryczną liczb 4 i 16 i porównaj ją ze średnią arytmetyczną tych liczb.
Pomnóż liczby i wyciągnij pierwiastek kwadratowy.
G=4⋅16=64=8
Policz średnią arytmetyczną.
A=24+16=10
Zgodnie z nierównością między średnimi 8≤10.
Odpowiedź:G=8, a średnia arytmetyczna to 10.
Przykład 2. Średnie roczne tempo wzrostu
Wartość lokaty rosła przez trzy lata: o 20% w pierwszym roku, o 10% w drugim i o 30% w trzecim. Oblicz średni roczny wzrost w procentach. Wynik zaokrąglij do 0,1%.
Zamień każdy wzrost na mnożnik: wzrost o 20% to mnożenie przez 1,2.
1,2;1,1;1,3
Pomnóż mnożniki.
1,2⋅1,1⋅1,3=1,716
Wyciągnij pierwiastek trzeciego stopnia, tu już na kalkulatorze.
G=31,716≈1,197
Odejmij 1 i zamień na procenty.
1,197−1=0,197=19,7%
Odpowiedź: lokata rosła średnio o 19,7% rocznie.
Przykład 3. Wyraz ciągu geometrycznego
Oblicz średnią geometryczną liczb 2, 8 i 32. Jaki związek ma wynik z tymi liczbami?
Pomnóż liczby.
2⋅8⋅32=512
Wyciągnij pierwiastek trzeciego stopnia: 83=512.
G=3512=8
Liczby 2, 8, 32 tworzą ciąg geometryczny o ilorazie 4, a średnia geometryczna wyszła równa środkowemu wyrazowi. Tak jest w każdym ciągu geometrycznym o dodatnich wyrazach: środkowy wyraz to średnia geometryczna sąsiednich.
Odpowiedź:G=8, czyli środkowy wyraz ciągu.
Przykład 4. Brakująca liczba
Średnia geometryczna liczb 3 i x jest równa 6. Wyznacz x.
Zapisz średnią wzorem dla dwóch liczb.
3x=6
Podnieś obie strony do kwadratu.
3x=36
Podziel przez 3.
x=12
Sprawdzenie: 3⋅12=36=6.
Odpowiedź:x=12.
Najczęstsze błędy
Unikaj ich w każdym zadaniu ze średnią geometryczną.
W tych sytuacjach średnią geometryczną znasz od razu albo wiesz, jak się zmieni, bez liczenia od nowa.
Wszystkie liczby równex1=…=xn=c⇒G=c
Iloczyn to cn, a pierwiastek n-tego stopnia z niego to c. Tylko wtedy średnia geometryczna jest równa arytmetycznej.
Liczby pomnożone przez tę samą liczbęk⋅xi⇒k⋅G
Dla k>0 czynnik kn wychodzi spod pierwiastka jako k. Liczby 8 i 32 mają średnią geometryczną 16, cztery razy większą niż 2 i 8.
Zero wśród danychxi=0⇒G=0
Jedno zero zeruje cały iloczyn, niezależnie od pozostałych liczb. Mnożnik równy zero oznacza, że wartość spadła do zera i dalsze wzrosty nic nie zmienią.
Liczby ujemnexi<0⇒wzoru nie stosujesz
Iloczyn może wyjść ujemny, a z liczby ujemnej nie ma pierwiastka parzystego stopnia. Przy zmianach procentowych nie ma tego problemu, bo nawet spadek daje dodatni mnożnik, na przykład 0,9.