Odchylenie standardowe

Odchylenie standardowe σ\sigma (czytaj: sigma) mówi, jak daleko od średniej leżą zwykle dane. Liczysz je w pięciu krokach: średnia, odchylenia, ich kwadraty, wariancja i na końcu pierwiastek.

σ=(x1−xˉ)2+…+(xn−xˉ)2n\sigma = \sqrt{\frac{(x_1 - \bar{x})^2 + \ldots + (x_n - \bar{x})^2}{n}}

wariancja, czyli wynik pod pierwiastkiem

σ2=∑(xi−xˉ)2n\displaystyle \sigma^2 = \frac{\sum (x_i - \bar{x})^2}{n}

wariancja przez średnią kwadratów

σ2=x12+…+xn2n−xˉ2\displaystyle \sigma^2 = \frac{x_1^2 + \ldots + x_n^2}{n} - \bar{x}^2

odchylenie z wariancji

σ=σ2\displaystyle \sigma = \sqrt{\sigma^2}
x1,…,xnx_1, \ldots, x_n to dane, nn to ich liczba, a xˉ\bar{x} to ich średnia arytmetyczna. Te wzory są w tablicach maturalnych CKE.

Czym jest odchylenie standardowe?

Sama średnia nie mówi, czy dane są do siebie podobne. Zestawy 4, 5, 6 i 1, 5, 9 mają tę samą średnią 5, ale w drugim liczby są dużo bardziej rozrzucone. Odchylenie standardowe opisuje ten rozrzut jedną liczbą: im jest mniejsze, tym ciaśniej dane skupiają się wokół średniej.

Najpierw liczy się wariancję, czyli średnią z kwadratów odchyleń od średniej. Kwadraty zmieniają jednostki: wariancja wzrostu wychodzi w centymetrach kwadratowych. Pierwiastek przywraca jednostkę danych, dlatego odchylenie standardowe łatwiej porównać z samymi danymi.

Jak obliczyć odchylenie standardowe krok po kroku

Osiem osób rozwiązało test, a ich wyniki w punktach to 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7 i 9. Policzymy odchylenie standardowe tych wyników od początku do końca. Tych samych pięciu kroków użyjesz dla każdego zestawu danych.

Dane 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7, 92,\ 4,\ 4,\ 4,\ 5,\ 5,\ 7,\ 9 xˉ=5\bar{x} = 5 suma=32\text{suma} = 32 σ2=4\sigma^2 = 4 σ=2\sigma = 2
  1. Oblicz średnią

    Dodaj wszystkie wyniki i podziel sumę przez ich liczbę. Powtarzające się wartości liczysz tyle razy, ile razy występują.

    1. 2+4+4+4+5+5+7+9=402 + 4 + 4 + 4 + 5 + 5 + 7 + 9 = 40
    2. xˉ=408\displaystyle \bar{x} = \frac{40}{8}
    3. xˉ=5\bar{x} = 5
  2. Odejmij średnią od każdej wartości

    Odchylenie to różnica xi−xˉx_i - \bar{x}. Wartości poniżej średniej dają odchylenia ujemne, powyżej średniej dodatnie.

    Wyniki i ich odchylenia od średniej 5
    xix_i 22 44 44 44 55 55 77 99
    xi−xˉx_i - \bar{x} −3-3 −1-1 −1-1 −1-1 00 00 22 44

    Odchylenia zawsze sumują się do zera. To dobry test, czy średnia jest policzona poprawnie:

    1. −3−1−1−1+0+0+2+4=0-3 - 1 - 1 - 1 + 0 + 0 + 2 + 4 = 0
  3. Podnieś odchylenia do kwadratu i dodaj

    Kwadrat zamienia każde odchylenie na liczbę nieujemną, więc odchylenia w dół i w górę przestają się znosić. Duże odchylenia ważą przy tym więcej niż małe.

    Kwadraty odchyleń od średniej
    xi−xˉx_i - \bar{x} −3-3 −1-1 −1-1 −1-1 00 00 22 44
    (xi−xˉ)2(x_i - \bar{x})^2 99 11 11 11 00 00 44 1616
    1. 9+1+1+1+0+0+4+169 + 1 + 1 + 1 + 0 + 0 + 4 + 16
    2. suma=32\text{suma} = 32
  4. Podziel sumę przez liczbę danych

    Średnia z kwadratów odchyleń to wariancja σ2\sigma^2.

    1. σ2=328\displaystyle \sigma^2 = \frac{32}{8}
    2. σ2=4\sigma^2 = 4
  5. Wyciągnij pierwiastek i sprawdź wynik

    Odchylenie standardowe to pierwiastek z wariancji. Wynik ma tę samą jednostkę co dane, tutaj punkty.

    1. σ=σ2=4\sigma = \sqrt{\sigma^2} = \sqrt{4}
    2. σ=2\sigma = 2

    Sprawdź, czy wynik ma sens. Odchylenie standardowe nie może przekroczyć połowy rozstępu danych, a tutaj rozstęp to 9−2=79 - 2 = 7, więc σ=2\sigma = 2 jest możliwe. Na osi liczbowej widać też, że większość wyników leży nie dalej niż jedno odchylenie od średniej.

    xˉ=5\bar{x} = 5 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
    Pas od xˉ−σ=3\bar{x} - \sigma = 3 do xˉ+σ=7\bar{x} + \sigma = 7 obejmuje sześć z ośmiu wyników. Poza nim leżą tylko 2 i 9, najdalej od średniej.

    Odpowiedź: odchylenie standardowe wyników wynosi σ=2\sigma = 2 punkty.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Wynik z pierwiastkiem

Oblicz odchylenie standardowe ocen 3, 5, 4, 6 i 2. Wynik podaj z dokładnością do 0,01.

Przykład 2. Wzór ze średnią kwadratów

Oblicz odchylenie standardowe liczb 1, 3, 5 i 7, korzystając ze wzoru σ2=x2‾−xˉ2\sigma^2 = \overline{x^2} - \bar{x}^2.

Przykład 3. Która klasa jest bardziej wyrównana

Pięciu uczniów z klasy A dostało ze sprawdzianu 6, 7, 7, 8 i 7 punktów, a pięciu z klasy B 3, 5, 7, 9 i 11 punktów. W obu grupach średnia wynosi 7. W której grupie wyniki są bardziej wyrównane?

Przykład 4. Dane zmienione o tę samą liczbę

Wyniki sprawdzianu mają średnią 20 punktów i odchylenie standardowe 4 punkty. Nauczyciel dodał każdemu 3 punkty, a potem przeliczył wyniki na procenty, mnożąc je przez 2,5. Oblicz nową średnią i nowe odchylenie standardowe.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z odchyleniem standardowym.

Przypadki szczególne

W tych sytuacjach odchylenie znasz od razu albo wiesz, jak się zmieni, bez liczenia od nowa.

Wszystkie dane równe x1=…=xn  ⇒  σ=0\displaystyle x_1 = \ldots = x_n \;\Rightarrow\; \sigma = 0
Każda wartość jest równa średniej, więc wszystkie odchylenia są zerami. Odchylenie standardowe nigdy nie jest ujemne, a zero wychodzi tylko w tym przypadku.
Dwie wartości σ=∣a−b∣2\displaystyle \sigma = \frac{|a - b|}{2}
Średnia leży dokładnie w połowie między aa i bb, więc obie wartości są od niej odległe o połowę różnicy. Dla 3 i 11 wychodzi σ=4\sigma = 4.
Ta sama liczba dodana do danych xi+k  ⇒  σ bez zmian\displaystyle x_i + k \;\Rightarrow\; \sigma \text{ bez zmian}
Wszystkie dane i średnia przesuwają się o tyle samo, więc odchylenia zostają takie same. Tak było w przykładzie 4.
Dane pomnożone przez tę samą liczbę k⋅xi  ⇒  ∣k∣⋅σ\displaystyle k \cdot x_i \;\Rightarrow\; |k| \cdot \sigma
Każde odchylenie rośnie ∣k∣|k| razy, więc odchylenie standardowe też. Wariancja rośnie wtedy k2k^2 razy.

Gdzie jeszcze pojawia się odchylenie standardowe

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.