Odchylenie standardowe σ (czytaj: sigma) mówi, jak daleko od średniej leżą zwykle dane. Liczysz je w pięciu krokach: średnia, odchylenia, ich kwadraty, wariancja i na końcu pierwiastek.
Sama średnia nie mówi, czy dane są do siebie podobne. Zestawy 4, 5, 6 i 1, 5, 9 mają tę samą średnią 5, ale w drugim liczby są dużo bardziej rozrzucone. Odchylenie standardowe opisuje ten rozrzut jedną liczbą: im jest mniejsze, tym ciaśniej dane skupiają się wokół średniej.
Najpierw liczy się wariancję, czyli średnią z kwadratów odchyleń od średniej. Kwadraty zmieniają jednostki: wariancja wzrostu wychodzi w centymetrach kwadratowych. Pierwiastek przywraca jednostkę danych, dlatego odchylenie standardowe łatwiej porównać z samymi danymi.
Jak obliczyć odchylenie standardowe krok po kroku
Osiem osób rozwiązało test, a ich wyniki w punktach to 2, 4, 4, 4, 5, 5, 7 i 9. Policzymy odchylenie standardowe tych wyników od początku do końca. Tych samych pięciu kroków użyjesz dla każdego zestawu danych.
Dane2,4,4,4,5,5,7,9xˉ=5suma=32σ2=4σ=2
Oblicz średnią
Dodaj wszystkie wyniki i podziel sumę przez ich liczbę. Powtarzające się wartości liczysz tyle razy, ile razy występują.
2+4+4+4+5+5+7+9=40
xˉ=840
xˉ=5
Odejmij średnią od każdej wartości
Odchylenie to różnica xi−xˉ. Wartości poniżej średniej dają odchylenia ujemne, powyżej średniej dodatnie.
Wyniki i ich odchylenia od średniej 5
xi
2
4
4
4
5
5
7
9
xi−xˉ
−3
−1
−1
−1
0
0
2
4
Odchylenia zawsze sumują się do zera. To dobry test, czy średnia jest policzona poprawnie:
−3−1−1−1+0+0+2+4=0
Podnieś odchylenia do kwadratu i dodaj
Kwadrat zamienia każde odchylenie na liczbę nieujemną, więc odchylenia w dół i w górę przestają się znosić. Duże odchylenia ważą przy tym więcej niż małe.
Kwadraty odchyleń od średniej
xi−xˉ
−3
−1
−1
−1
0
0
2
4
(xi−xˉ)2
9
1
1
1
0
0
4
16
9+1+1+1+0+0+4+16
suma=32
Podziel sumę przez liczbę danych
Średnia z kwadratów odchyleń to wariancja σ2.
σ2=832
σ2=4
Wyciągnij pierwiastek i sprawdź wynik
Odchylenie standardowe to pierwiastek z wariancji. Wynik ma tę samą jednostkę co dane, tutaj punkty.
σ=σ2=4
σ=2
Sprawdź, czy wynik ma sens. Odchylenie standardowe nie może przekroczyć połowy rozstępu danych, a tutaj rozstęp to 9−2=7, więc σ=2 jest możliwe. Na osi liczbowej widać też, że większość wyników leży nie dalej niż jedno odchylenie od średniej.
xˉ=5
Pas od xˉ−σ=3 do xˉ+σ=7 obejmuje sześć z ośmiu wyników. Poza nim leżą tylko 2 i 9, najdalej od średniej.
Odpowiedź: odchylenie standardowe wyników wynosi σ=2 punkty.
Więcej przykładów
Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.
Przykład 1. Wynik z pierwiastkiem
Oblicz odchylenie standardowe ocen 3, 5, 4, 6 i 2. Wynik podaj z dokładnością do 0,01.
Policz średnią.
xˉ=53+5+4+6+2=520=4
Odejmij średnią od każdej oceny.
−1,1,0,2,−2
Podnieś odchylenia do kwadratu i dodaj.
1+1+0+4+4=10
Podziel przez liczbę ocen.
σ2=510=2
Wyciągnij pierwiastek. Zaokrąglasz dopiero na samym końcu.
σ=2≈1,41
Odpowiedź:σ=2≈1,41.
Przykład 2. Wzór ze średnią kwadratów
Oblicz odchylenie standardowe liczb 1, 3, 5 i 7, korzystając ze wzoru σ2=x2−xˉ2.
Policz średnią.
xˉ=41+3+5+7=4
Policz średnią z kwadratów liczb. Tu nie trzeba liczyć żadnych odchyleń.
41+9+25+49=484=21
Odejmij kwadrat średniej.
σ2=21−42=21−16=5
Wyciągnij pierwiastek.
σ=5≈2,24
Pierwszy wzór daje to samo: odchylenia to −3,−1,1,3, ich kwadraty sumują się do 20, a 20:4=5.
Odpowiedź:σ=5≈2,24.
Przykład 3. Która klasa jest bardziej wyrównana
Pięciu uczniów z klasy A dostało ze sprawdzianu 6, 7, 7, 8 i 7 punktów, a pięciu z klasy B 3, 5, 7, 9 i 11 punktów. W obu grupach średnia wynosi 7. W której grupie wyniki są bardziej wyrównane?
W klasie A odchylenia to −1,0,0,1,0.
σA2=51+0+0+1+0=0,4
Odchylenie standardowe klasy A.
σA=0,4≈0,63
W klasie B odchylenia to −4,−2,0,2,4.
σB2=516+4+0+4+16=8
Odchylenie standardowe klasy B.
σB=8≈2,83
Mniejsze odchylenie oznacza wyniki bliższe średniej.
Odpowiedź: bardziej wyrównane są wyniki klasy A.
Przykład 4. Dane zmienione o tę samą liczbę
Wyniki sprawdzianu mają średnią 20 punktów i odchylenie standardowe 4 punkty. Nauczyciel dodał każdemu 3 punkty, a potem przeliczył wyniki na procenty, mnożąc je przez 2,5. Oblicz nową średnią i nowe odchylenie standardowe.
Średnia przesuwa się razem z danymi: najpierw o 3, potem rośnie 2,5 raza.
xˉ=(20+3)⋅2,5=57,5
Dodanie tej samej liczby do wszystkich wyników przesuwa je razem, więc odległości od średniej się nie zmieniają.
σ=4
Mnożenie przez 2,5 rozciąga wszystkie odległości 2,5 raza, więc odchylenie też.
σ=4⋅2,5=10
Odpowiedź: nowa średnia to 57,5%, a nowe odchylenie standardowe 10%.
Najczęstsze błędy
Unikaj ich w każdym zadaniu z odchyleniem standardowym.
W tych sytuacjach odchylenie znasz od razu albo wiesz, jak się zmieni, bez liczenia od nowa.
Wszystkie dane równex1=…=xn⇒σ=0
Każda wartość jest równa średniej, więc wszystkie odchylenia są zerami. Odchylenie standardowe nigdy nie jest ujemne, a zero wychodzi tylko w tym przypadku.
Dwie wartościσ=2∣a−b∣
Średnia leży dokładnie w połowie między a i b, więc obie wartości są od niej odległe o połowę różnicy. Dla 3 i 11 wychodzi σ=4.
Ta sama liczba dodana do danychxi+k⇒σ bez zmian
Wszystkie dane i średnia przesuwają się o tyle samo, więc odchylenia zostają takie same. Tak było w przykładzie 4.
Dane pomnożone przez tę samą liczbęk⋅xi⇒∣k∣⋅σ
Każde odchylenie rośnie ∣k∣ razy, więc odchylenie standardowe też. Wariancja rośnie wtedy k2 razy.