Wartość oczekiwana

Wartość oczekiwana mówi, ile średnio wynosi wynik doświadczenia losowego, gdy powtarzasz je wiele razy. Każdą wartość zmiennej mnożysz przez jej prawdopodobieństwo i dodajesz iloczyny. To średnia ważona, w której wagami są prawdopodobieństwa.

E(X)=x1p1+x2p2+…+xnpnE(X) = x_1 p_1 + x_2 p_2 + \ldots + x_n p_n

prawdopodobieństwa dają razem 1

p1+p2+…+pn=1p_1 + p_2 + \ldots + p_n = 1

w schemacie Bernoullego

E(X)=n⋅pE(X) = n \cdot p

gra sprawiedliwa

E(X)=0E(X) = 0
x1,x2,…,xnx_1, x_2, \ldots, x_n to wartości, które może przyjąć zmienna losowa XX, a pi=P(X=xi)p_i = P(X = x_i) to prawdopodobieństwo wartości xix_i. Wartość oczekiwaną zapisuje się też jako EXEX.

Skąd się bierze wzór na wartość oczekiwaną?

W pudełku jest 6 kul. Trzy są puste, na dwóch jest wygrana 3 zł, a na jednej 12 zł. Losujesz kulę, odczytujesz wygraną i wrzucasz kulę z powrotem. Ile średnio wygrywasz w jednym losowaniu, jeśli grasz długo?

W 600 losowaniach pusta kula wypadnie mniej więcej 300 razy, kula z 3 zł około 200 razy, a kula z 12 zł około 100 razy. Średnia wygrana to suma wygranych podzielona przez liczbę losowań:

  1. 0⋅300+3⋅200+12⋅100600\displaystyle \frac{0 \cdot 300 + 3 \cdot 200 + 12 \cdot 100}{600}
  2. =0⋅300600+3⋅200600+12⋅100600\displaystyle = 0 \cdot \frac{300}{600} + 3 \cdot \frac{200}{600} + 12 \cdot \frac{100}{600}
  3. =0⋅12+3⋅13+12⋅16\displaystyle = 0 \cdot \frac{1}{2} + 3 \cdot \frac{1}{3} + 12 \cdot \frac{1}{6}
  4. =0+1+2=3= 0 + 1 + 2 = 3

Ułamki 12\frac{1}{2}, 13\frac{1}{3} i 16\frac{1}{6} to prawdopodobieństwa wylosowania każdej kuli. Liczba losowań się skróciła, więc zostaje sam wzór: każdą wygraną mnożysz przez jej prawdopodobieństwo i dodajesz. Wynik 3 zł nie jest żadną z wygranych, a mimo to właśnie tyle średnio przynosi jedno losowanie.

E(X)=3E(X) = 3 -1 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13
Każda kula to jedna kropka nad swoją wygraną. Oś jest w równowadze nad liczbą 3: jedna kula z 12 zł waży tyle, co trzy puste kule po drugiej stronie.

Jak obliczyć wartość oczekiwaną krok po kroku

Rzucasz raz kostką. Za szóstkę dostajesz 10 zł, za czwórkę albo piątkę 2 zł, a gdy wypadnie 1, 2 albo 3, płacisz 3 zł. Czy opłaca się grać w tę grę? Policzymy wartość oczekiwaną wygranej w czterech krokach.

Dane {6}→10,  {4;5}→2,  {1;2;3}→−3\{6\} \to 10, \ \ \{4; 5\} \to 2, \ \ \{1; 2; 3\} \to {-3} p1+p2+p3=1p_1 + p_2 + p_3 = 1 E(X)=56E(X) = \tfrac{5}{6}
  1. Wypisz wartości zmiennej X

    Zmienna XX to wynik gry dla ciebie w złotych. Wygraną zapisz ze znakiem plus, a kwotę, którą płacisz, ze znakiem minus.

    1. x1=10,x2=2,x3=−3x_1 = 10, \quad x_2 = 2, \quad x_3 = -3
  2. Przypisz każdej wartości prawdopodobieństwo

    Wygraną 10 zł daje jedna ścianka z sześciu, 2 zł dają dwie ścianki (4 i 5), a stratę trzy ścianki (1, 2 i 3). Zapisz rozkład w tabeli.

    Rozkład zmiennej X: wartości 10, 2 i minus 3 z prawdopodobieństwami jedna szósta, dwie szóste i trzy szóste
    xix_i 1010 22 −3-3
    pip_i 16\dfrac{1}{6} 26\dfrac{2}{6} 36\dfrac{3}{6}
    1. 16+26+36=1\displaystyle \frac{1}{6} + \frac{2}{6} + \frac{3}{6} = 1
  3. Pomnóż każdą wartość przez jej prawdopodobieństwo

    Mnóż liczby z tej samej kolumny. Iloczyny dopisz jako trzeci wiersz tabeli.

    Rozkład zmiennej X z iloczynami: dziesięć szóstych, cztery szóste i minus dziewięć szóstych
    xix_i 1010 22 −3-3
    pip_i 16\dfrac{1}{6} 26\dfrac{2}{6} 36\dfrac{3}{6}
    xi⋅pix_i \cdot p_i 106\dfrac{10}{6} 46\dfrac{4}{6} −96-\dfrac{9}{6}
  4. Dodaj iloczyny i oceń grę

    Wartość oczekiwana to suma trzeciego wiersza tabeli.

    1. E(X)=106+46−96\displaystyle E(X) = \frac{10}{6} + \frac{4}{6} - \frac{9}{6}
    2. E(X)=56\displaystyle E(X) = \frac{5}{6}

    E(X)>0E(X) > 0 gra korzystna dla gracza

    Nasza gra: E(X)=56E(X) = \tfrac{5}{6}

    Grając długo, średnio zyskujesz w każdej grze.

    E(X)=0E(X) = 0 gra sprawiedliwa

    Średnio nikt nie zyskuje ani nie traci. Tak ustala się uczciwą opłatę za udział w grze.

    Przykład: ile powinien kosztować udział

    E(X)<0E(X) < 0 gra niekorzystna dla gracza

    Grając długo, średnio tracisz w każdej grze.

    Przykład: los na loterii

    Odpowiedź: wartość oczekiwana wygranej to E(X)=56≈0,83E(X) = \frac{5}{6} \approx 0{,}83 zł. Jest dodatnia, więc gra się opłaca: w jednej grze zyskujesz średnio około 83 grosze.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Wynik rzutu kostką

Oblicz wartość oczekiwaną liczby oczek w jednym rzucie symetryczną kostką.

Przykład 2. Los na loterii

Los kosztuje 5 zł. Wygrywa 100 zł z prawdopodobieństwem 0,01, 20 zł z prawdopodobieństwem 0,05, a w pozostałych przypadkach nic. Ile średnio zyskujesz na jednym losie?

Przykład 3. Uczciwa opłata za grę

Rzucasz dwa razy monetą. Za dwa orły dostajesz 8 zł, w innym przypadku nic. Ile powinien kosztować udział, żeby gra była sprawiedliwa?

Przykład 4. Brakujące prawdopodobieństwo

Zmienna XX przyjmuje wartości 1, 2 i 4 z prawdopodobieństwami 0,2, 0,5 i pp. Oblicz pp i E(X)E(X).

Przykład 5. Liczba trafień

Strzelec trafia w cel z prawdopodobieństwem 0,6. Oddaje 10 strzałów. Ile trafień może średnio oczekiwać?

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z wartością oczekiwaną.

Przypadki szczególne

W tych sytuacjach wzór się upraszcza.

Równe prawdopodobieństwa E(X)=x1+…+xnn\displaystyle E(X) = \frac{x_1 + \ldots + x_n}{n}
Gdy każde pi=1np_i = \frac{1}{n}, wartość oczekiwana to zwykła średnia arytmetyczna wartości. Tak liczysz rzut kostką.
Schemat Bernoullego E(X)=n⋅p\displaystyle E(X) = n \cdot p
Średnia liczba sukcesów w nn próbach. Przy 20 rzutach monetą oczekujesz 20⋅0,5=1020 \cdot 0{,}5 = 10 orłów.
Zmiana skali i przesunięcie E(aX+b)=a⋅E(X)+b\displaystyle E(aX + b) = a \cdot E(X) + b
Gdy każdą wartość mnożysz przez aa i dodajesz bb, to samo dzieje się ze średnią. Dla kostki E(2X+1)=2⋅3,5+1=8E(2X + 1) = 2 \cdot 3{,}5 + 1 = 8.
Suma dwóch zmiennych E(X+Y)=EX+EY\displaystyle E(X + Y) = EX + EY
Średnia suma oczek na dwóch kostkach to 3,5+3,5=73{,}5 + 3{,}5 = 7, bez wypisywania 36 wyników.

Powiązane wzory

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.