Wartość oczekiwana mówi, ile średnio wynosi wynik doświadczenia losowego, gdy powtarzasz je wiele razy. Każdą wartość zmiennej mnożysz przez jej prawdopodobieństwo i dodajesz iloczyny. To średnia ważona, w której wagami są prawdopodobieństwa.
E(X)=x1p1+x2p2+…+xnpn
prawdopodobieństwa dają razem 1
p1+p2+…+pn=1
w schemacie Bernoullego
E(X)=n⋅p
gra sprawiedliwa
E(X)=0
x1,x2,…,xn to wartości, które może przyjąć zmienna losowa X, a pi=P(X=xi) to prawdopodobieństwo wartości xi. Wartość oczekiwaną zapisuje się też jako EX.
Skąd się bierze wzór na wartość oczekiwaną?
W pudełku jest 6 kul. Trzy są puste, na dwóch jest wygrana 3 zł, a na jednej 12 zł. Losujesz kulę, odczytujesz wygraną i wrzucasz kulę z powrotem. Ile średnio wygrywasz w jednym losowaniu, jeśli grasz długo?
W 600 losowaniach pusta kula wypadnie mniej więcej 300 razy, kula z 3 zł około 200 razy, a kula z 12 zł około 100 razy. Średnia wygrana to suma wygranych podzielona przez liczbę losowań:
6000⋅300+3⋅200+12⋅100
=0⋅600300+3⋅600200+12⋅600100
=0⋅21+3⋅31+12⋅61
=0+1+2=3
Ułamki 21, 31 i 61 to prawdopodobieństwa wylosowania każdej kuli. Liczba losowań się skróciła, więc zostaje sam wzór: każdą wygraną mnożysz przez jej prawdopodobieństwo i dodajesz. Wynik 3 zł nie jest żadną z wygranych, a mimo to właśnie tyle średnio przynosi jedno losowanie.
E(X)=3
Każda kula to jedna kropka nad swoją wygraną. Oś jest w równowadze nad liczbą 3: jedna kula z 12 zł waży tyle, co trzy puste kule po drugiej stronie.
Jak obliczyć wartość oczekiwaną krok po kroku
Rzucasz raz kostką. Za szóstkę dostajesz 10 zł, za czwórkę albo piątkę 2 zł, a gdy wypadnie 1, 2 albo 3, płacisz 3 zł. Czy opłaca się grać w tę grę? Policzymy wartość oczekiwaną wygranej w czterech krokach.
Odpowiedź: wartość oczekiwana wygranej to E(X)=65≈0,83 zł. Jest dodatnia, więc gra się opłaca: w jednej grze zyskujesz średnio około 83 grosze.
Więcej przykładów
Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.
Przykład 1. Wynik rzutu kostką
Oblicz wartość oczekiwaną liczby oczek w jednym rzucie symetryczną kostką.
Wypisz rozkład. Każda ścianka ma tę samą szansę.
xi=1,2,3,4,5,6,pi=61
Wyłącz wspólne 61 przed nawias.
E(X)=61+2+3+4+5+6
Dodaj i podziel.
E(X)=621=3,5
Odpowiedź:E(X)=3,5, choć na kostce nie ma 3,5 oczka.
Przykład 2. Los na loterii
Los kosztuje 5 zł. Wygrywa 100 zł z prawdopodobieństwem 0,01, 20 zł z prawdopodobieństwem 0,05, a w pozostałych przypadkach nic. Ile średnio zyskujesz na jednym losie?
Policz szansę, że los nic nie wygra.
1−0,01−0,05=0,94
Policz wartość oczekiwaną wygranej.
100⋅0,01+20⋅0,05+0⋅0,94=2
Odejmij cenę losu.
E(zysk)=2−5=−3
Odpowiedź:−3 zł, czyli na każdym losie średnio tracisz 3 zł.
Przykład 3. Uczciwa opłata za grę
Rzucasz dwa razy monetą. Za dwa orły dostajesz 8 zł, w innym przypadku nic. Ile powinien kosztować udział, żeby gra była sprawiedliwa?
Policz szansę dwóch orłów.
P(dwa orły)=21⋅21=41
Policz wartość oczekiwaną wygranej.
8⋅41=2
Gra jest sprawiedliwa, gdy opłata c równa się średniej wygranej.
E(zysk)=2−c=0⟺c=2
Odpowiedź:2 zł.
Przykład 4. Brakujące prawdopodobieństwo
Zmienna X przyjmuje wartości 1, 2 i 4 z prawdopodobieństwami 0,2, 0,5 i p. Oblicz p i E(X).
Prawdopodobieństwa dają razem 1.
p=1−0,2−0,5=0,3
Pomnóż wartości przez prawdopodobieństwa.
E(X)=1⋅0,2+2⋅0,5+4⋅0,3
Dodaj iloczyny.
E(X)=0,2+1+1,2=2,4
Odpowiedź:p=0,3, E(X)=2,4.
Przykład 5. Liczba trafień
Strzelec trafia w cel z prawdopodobieństwem 0,6. Oddaje 10 strzałów. Ile trafień może średnio oczekiwać?