Mediana to liczba, która stoi w środku danych ustawionych od najmniejszej do największej. Gdy danych jest nieparzyście wiele, środek wypada dokładnie na jednej z nich, a jej miejsce wskazuje wzór 2n+1.
Me=x2n+1
numer środkowego miejsca
2n+1
na przykład dla 7 danych
Me=x27+1=x4
n parzysteśrednia dwóch środkowych
Me=2x2n+x2n+1
x1≤x2≤…≤xn to dane uporządkowane niemalejąco, czyli od najmniejszej do największej, a n to ich liczba. Wzory dla n nieparzystego i parzystego są w tablicach maturalnych CKE.
Skąd się bierze wzór na medianę?
Mediana dzieli uporządkowane dane na dwie równe części: przed nią stoi tyle samo liczb co za nią. Gdy liczba danych n jest nieparzysta, jedna liczba zostaje na środku, a pozostałe n−1 rozkładają się po równo na obie strony. Po każdej stronie stoi więc 2n−1 liczb, a mediana jest następna w kolejce:
2n−1+1=2n−1+22=2n+1
Dla pięciu liczb 3, 7, 12, 15 i 20 po każdej stronie środka stoją dwie, a mediana jest trzecia, bo 25+1=3.
3x1
7x2
2 wartości
12x3Me
15x4
20x5
2 wartości
Pięć liczb po kolei. Środkowa, x3=12, ma po każdej stronie dwie liczby.
Mediana zależy tylko od kolejności danych. Gdy w zestawie 1, 2, 3, 4, 5 zamienisz piątkę na 100, mediana dalej wynosi 3, a średnia arytmetyczna rośnie z 3 do 22. Dlatego medianą często opisuje się zarobki albo ceny mieszkań, gdzie kilka bardzo dużych liczb zawyżyłoby średnią.
Jak obliczyć medianę krok po kroku
Przez tydzień w południe mierzono temperaturę powietrza. Wyszło 12, 8, 15, 9, 11, 14 i 10 stopni Celsjusza. Wyznaczymy medianę tych pomiarów w czterech krokach. Tak samo policzysz ją dla każdego zestawu z nieparzystą liczbą danych.
Dane12,8,15,9,11,14,10n=7miejsce 4Me=11
Uporządkuj dane od najmniejszej do największej
Wzór wskazuje miejsce w uporządkowanych danych, więc najpierw ustaw liczby po kolei. Wypisuj je od najmniejszej i skreślaj w danych liczby już przepisane. Liczba, która się powtarza, trafia do zestawu tyle razy, ile razy występuje.
Temperatury uporządkowane od najmniejszej do największej
x1
x2
x3
x4
x5
x6
x7
8
9
10
11
12
14
15
Policz dane i sprawdź, czy n jest nieparzyste
Policz wszystkie pomiary, razem z powtórzeniami. Od tego, czy wynik jest parzysty, zależy, którego wzoru użyjesz.
n=7
Siedem to liczba nieparzysta, więc mediana jest jedną liczbą ze środka zestawu.
n=2k+1n nieparzyste
Nasze dane: n=7
Mediana to jedna środkowa liczba. Liczysz ją wzorem z ramki, jak w kolejnych krokach.
n=2kn parzyste
Me=2x2n+x2n+1
W środku stoją dwie liczby, a mediana to ich średnia. Dla 1, 3, 5 i 9 wychodzi 23+5=4.
Mediana stoi na czwartym miejscu: przed nią są trzy liczby i za nią też trzy.
Odczytaj medianę i sprawdź wynik
Mediana to liczba z czwartego miejsca w danych uporządkowanych w kroku 1.
Me=x4
Me=11
8x1
9x2
10x3
3 wartości
11x4Me
12x5
14x6
15x7
3 wartości
Temperatury po kolei. Na czwartym miejscu stoi 11, a po obu jej stronach są po trzy pomiary.
Odpowiedź: mediana temperatur wynosi Me=11∘C.
Więcej przykładów
Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.
Przykład 1. Oceny, które się powtarzają
Uczeń dostał w semestrze z fizyki oceny 3, 5, 4, 2 i 5. Wyznacz medianę jego ocen.
Uporządkuj oceny. Piątkę wpisz dwa razy.
2,3,4,5,5
Policz oceny. Pięć to liczba nieparzysta.
n=5
Oblicz numer środkowego miejsca.
25+1=3
Odczytaj ocenę z trzeciego miejsca.
Me=x3=4
Odpowiedź: mediana ocen wynosi 4.
Przykład 2. Mediana i średnia przy wartości odstającej
W małej firmie pracuje pięć osób. Zarabiają miesięcznie 4500 zł, 4000 zł, 25 000 zł, 5500 zł i 5000 zł. Oblicz medianę i średnią arytmetyczną tych pensji. Która z tych liczb lepiej opisuje typową pensję w firmie?
Uporządkuj pensje.
4000,4500,5000,5500,25000
Przy pięciu danych mediana stoi na miejscu 25+1=3.
Me=x3=5000
Dodaj wszystkie pensje.
suma=44000
Podziel sumę przez liczbę pracowników.
xˉ=544000=8800
Średnią podnosi jedna pensja 25 000 zł. Cztery osoby z pięciu zarabiają mniej niż 8800 zł, a mediana leży w środku ich zarobków.
Odpowiedź: mediana wynosi 5000 zł, a średnia 8800 zł. Typową pensję lepiej opisuje mediana.
Przykład 3. Brakująca liczba
Mediana liczb 8, 1, x, 10 i 3 jest równa 5. Wyznacz x.
Uporządkuj znane liczby.
1,3,8,10
Wszystkich liczb jest pięć, więc mediana stoi na trzecim miejscu.
25+1=3
Gdyby x stało przed trójką albo za ósemką, medianą byłoby 3 albo 8. Mediana równa 5 oznacza, że na trzecim miejscu stoi x.
1,3,x,8,10
Liczba ze środka to mediana.
x=Me=5
Sprawdzenie: zestaw 1, 3, 5, 8, 10 ma w środku piątkę.
Odpowiedź:x=5.
Przykład 4. Mediana z tabeli
W tabeli zebrano oceny z kartkówki w jednej klasie. Wyznacz medianę ocen.
Oceny z kartkówki i liczba uczniów z każdą oceną
ocena
2
3
4
5
6
liczba uczniów
1
2
4
8
6
Policz wszystkich uczniów, czyli dodaj liczby z drugiego wiersza.
n=1+2+4+8+6=21
Oblicz numer środkowego miejsca.
221+1=11
Dodawaj liczby uczniów od najniższej oceny. Dwójka zajmuje miejsce 1, trójki miejsca 2 i 3, czwórki miejsca od 4 do 7, a piątki od 8 do 15.
W tych sytuacjach medianę znasz od razu albo wiesz, jak się zmieni, bez liczenia od nowa.
Jedna liczban=1⇒Me=x1
Pojedyncza liczba sama jest środkiem zestawu, bo 21+1=1.
Wszystkie wartości równexi=c⇒Me=c
Pięć czwórek ma medianę 4, tak samo jak średnią.
Ta sama liczba dodana do każdej wartościxi+k⇒Me+k
Kolejność danych się nie zmienia, więc liczba ze środka też rośnie o k. Gdy każda temperatura z tygodnia będzie wyższa o 2 stopnie, mediana wyniesie 13 stopni.
Dane symetryczneMe=xˉ
Gdy liczby leżą symetrycznie wokół środka, jak 2, 5 i 8, mediana jest równa średniej: 32+5+8=5.