Silnia

Silnia liczby naturalnej nn to iloczyn wszystkich liczb od 1 do nn. Zapisuje się ją z wykrzyknikiem: 5!5! czytamy „pięć silnia” i liczymy jako 1⋅2⋅3⋅4⋅5=1201 \cdot 2 \cdot 3 \cdot 4 \cdot 5 = 120.

n!=1⋅2⋅3⋅…⋅nn! = 1 \cdot 2 \cdot 3 \cdot \ldots \cdot n

każda silnia zawiera poprzednią

n!=n⋅(n−1)!n! = n \cdot (n - 1)!

silnia zera

0!=10! = 1

iloraz sąsiednich silni

n!(n−2)!=n(n−1)\displaystyle \frac{n!}{(n - 2)!} = n(n - 1)
nn to liczba naturalna dodatnia, a dla zera przyjmuje się osobno 0!=10! = 1. Oba wzory są w tablicach maturalnych CKE.

Czym jest silnia?

Silnia mówi, na ile sposobów można ustawić nn różnych rzeczy w rzędzie. Na pierwsze miejsce wybierasz jedną z nn rzeczy, na drugie jedną z pozostałych n−1n - 1 i tak dalej, aż na ostatnie miejsce zostaje jedna. Stąd iloczyn n⋅(n−1)⋅…⋅1n \cdot (n - 1) \cdot \ldots \cdot 1. Dlatego silnia stoi za wzorami na permutacje, wariacje i kombinacje.

Silnia rośnie bardzo szybko: 5!5! to dopiero 120, a 10!10! przekracza już 3,6 miliona. W zadaniach rzadko trzeba ją jednak liczyć do końca, bo każda silnia zawiera w sobie poprzednią. Widać to w tabeli: każdy wiersz to wiersz wyżej pomnożony przez nn.

Wartości silni od 0! do 10!
n!n! n⋅(n−1)!n \cdot (n - 1)! wartość
0!0! z definicji 11
1!1! 1⋅11 \cdot 1 11
2!2! 2⋅12 \cdot 1 22
3!3! 3⋅23 \cdot 2 66
4!4! 4⋅64 \cdot 6 2424
5!5! 5⋅245 \cdot 24 120120
6!6! 6⋅1206 \cdot 120 720720
7!7! 7⋅7207 \cdot 720 5 0405\,040
8!8! 8⋅5 0408 \cdot 5\,040 40 32040\,320
9!9! 9⋅40 3209 \cdot 40\,320 362 880362\,880
10!10! 10⋅362 88010 \cdot 362\,880 3 628 8003\,628\,800
Pasek pod wartością pokazuje, ile ma ona cyfr. Wartości do 6!=7206! = 720 warto znać na pamięć, bo wracają w prawie każdym zadaniu z kombinatoryki.

Jak skracać ułamki z silniami krok po kroku

Takie wyrażenie pojawia się w każdym zadaniu z kombinacjami. Liczenie 10!10! do końca zajmuje sporo czasu i łatwo się przy nim pomylić, dlatego rozpiszemy tylko to, co trzeba.

Zadanie 10!:(3!⋅7!)10! : (3! \cdot 7!) 10!=10⋅9⋅8⋅7!10! = 10 \cdot 9 \cdot 8 \cdot 7! 10⋅9⋅8:3!10 \cdot 9 \cdot 8 : 3! wynik=120\text{wynik} = 120
  1. Rozpisz większą silnię do tej z mianownika

    W mianowniku są 3!3! i 7!7!. Większa jest 7!7!, więc licznik rozpisujesz tylko do niej. Pomaga w tym zależność n!=n⋅(n−1)!n! = n \cdot (n - 1)!, którą możesz stosować kilka razy z rzędu.

    1. 10!=10⋅9!10! = 10 \cdot 9!
    2. 10!=10⋅9⋅8!10! = 10 \cdot 9 \cdot 8!
    3. 10!=10⋅9⋅8⋅7!10! = 10 \cdot 9 \cdot 8 \cdot 7!
  2. Skróć wspólny czynnik

    Ten sam czynnik 7!7! stoi teraz w liczniku i w mianowniku, więc możesz go skrócić.

    1. 10!3!⋅7!=10⋅9⋅8⋅7!3!⋅7!\displaystyle \frac{10!}{3! \cdot 7!} = \frac{10 \cdot 9 \cdot 8 \cdot 7!}{3! \cdot 7!}
    2. 10!3!⋅7!=10⋅9⋅83!\displaystyle \frac{10!}{3! \cdot 7!} = \frac{10 \cdot 9 \cdot 8}{3!}
  3. Policz to, co zostało

    Zostało małe wyrażenie. Policz 3!3! i podziel.

    1. 3!=1⋅2⋅3=63! = 1 \cdot 2 \cdot 3 = 6
    2. 10⋅9⋅86=7206=120\displaystyle \frac{10 \cdot 9 \cdot 8}{6} = \frac{720}{6} = 120

    Bez dzielenia dużej liczby też się da: 6=3⋅26 = 3 \cdot 2, więc skróć 9 przez 3 i 8 przez 2. Zostaje 10⋅3⋅4=12010 \cdot 3 \cdot 4 = 120.

  4. Sprawdź wynik

    Odpowiedź: wartość wyrażenia wynosi 120120.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Ustawienie w kolejce

Na ile sposobów można ustawić 5 osób w kolejce?

Przykład 2. Iloraz silni

Oblicz wartość wyrażenia 8!6!\frac{8!}{6!}.

Przykład 3. Silnie z niewiadomą

Uprość wyrażenie (n+1)!(n−1)!\frac{(n + 1)!}{(n - 1)!}, gdzie n≥1n \geq 1.

Przykład 4. Równanie z silnią

Rozwiąż równanie (n+1)!=20⋅(n−1)!(n + 1)! = 20 \cdot (n - 1)!.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z silnią.

Przypadki szczególne

Te przypadki najczęściej budzą wątpliwości, bo nie da się ich policzyć wprost z iloczynu od 1 do nn.

Silnia zera 0!=1\displaystyle 0! = 1
Iloczyn bez żadnego czynnika przyjmuje się za 1, tak jak pustą sumę za 0. Dzięki tej umowie wzory działają też na brzegach, na przykład (n0)=n!0!⋅n!=1\binom{n}{0} = \frac{n!}{0! \cdot n!} = 1. Więcej na stronie zero silnia.
Silnia jedynki 1!=1\displaystyle 1! = 1
W iloczynie jest tylko jedna liczba, czyli 1. Silnia zera i silnia jedynki są więc równe, choć z różnych powodów.
Liczby ujemne i ułamki (−3)! nie istnieje\displaystyle (-3)! \ \text{nie istnieje}
Szkolna silnia jest określona tylko dla liczb naturalnych. Dlatego w równaniach z silnią odrzuca się rozwiązania ujemne i ułamkowe.
Podwójna silnia 7!!=7⋅5⋅3⋅1=105\displaystyle 7!! = 7 \cdot 5 \cdot 3 \cdot 1 = 105
Dwa wykrzykniki oznaczają iloczyn co drugiej liczby, od nn w dół. To nie jest silnia z silni: (3!)!=6!=720(3!)! = 6! = 720, a 3!!=3⋅1=33!! = 3 \cdot 1 = 3.

Gdzie jeszcze pojawia się silnia

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.