Geometria analityczna

Odległość punktów, środek odcinka, równania prostej i okręgu, wektory i pola figur w układzie współrzędnych. Prawie wszystkie wzory sprawdzamy na trzech punktach z rysunku, więc wyniki układają się w jedną całość. Nazwa wzoru prowadzi do pełnego wyjaśnienia z przykładami.

24 wzory Jak sprawdzić położenie punktów

A(1,2),B(7,10),C(9,6)A(1, 2), \quad B(7, 10), \quad C(9, 6)

To nasze przykładowe punkty. Punkt CC leży na okręgu o średnicy ABAB, dlatego kąt przy CC jest prosty. Wzory z tej strony dają takie wyniki:

Odległość i środek odcinka

Każdy punkt opisuje para liczb (x,y)(x, y). Odległość punktów liczysz z twierdzenia Pitagorasa, a środek odcinka to średnia ich współrzędnych.

  • Odległość dwóch punktów

    d=(x2−x1)2+(y2−y1)2\displaystyle d = \sqrt{(x_2 - x_1)^2 + (y_2 - y_1)^2}

    Różnice współrzędnych to przyprostokątne trójkąta prostokątnego, a odległość to jego przeciwprostokątna. Na rysunku przyprostokątne mają długości 6 i 8.

    Dla A(1, 2) i B(7, 10) d=36+64=10\displaystyle d = \sqrt{36 + 64} = 10

  • Środek odcinka

    S=(x1+x22,y1+y22)\displaystyle S = \left(\frac{x_1 + x_2}{2}, \frac{y_1 + y_2}{2}\right)

    Każda współrzędna środka to średnia arytmetyczna współrzędnych końców odcinka.

    Dla A(1, 2) i B(7, 10) S=(4,6)\displaystyle S = (4, 6)

  • Długość odcinka w przestrzeni 3D

    d=(x2−x1)2+(y2−y1)2+(z2−z1)2\displaystyle d = \sqrt{(x_2 - x_1)^2 + (y_2 - y_1)^2 + (z_2 - z_1)^2}

    Ten sam wzór z trzecią współrzędną. Przyda się w stereometrii, na przykład do przekątnej prostopadłościanu.

    Dla (0, 0, 0) i (2, 3, 6) d=4+9+36=7\displaystyle d = \sqrt{4 + 9 + 36} = 7

  • Środek ciężkości trójkąta

    S=(x1+x2+x33,y1+y2+y33)\displaystyle S = \left(\frac{x_1+x_2+x_3}{3}, \frac{y_1+y_2+y_3}{3}\right)

    Punkt przecięcia środkowych trójkąta. Jego współrzędne to średnie współrzędnych trzech wierzchołków.

    Dla (0, 0), (6, 0) i (0, 3) S=(2,1)\displaystyle S = (2, 1)

Równanie prostej

Różne zapisy tej samej prostej i to, co z nich wynika. Przykłady liczymy dla prostej AB z rysunku.

  • Postać kierunkowa prostej

    y=ax+b\displaystyle y = ax + b

    Współczynnik aa mówi, jak stromo biegnie prosta, a bb to punkt przecięcia z osią OY. Nie opisuje prostych pionowych.

    Dla prostej AB y=43x+23\displaystyle y = \frac{4}{3}x + \frac{2}{3}

  • Postać ogólna prostej

    Ax+By+C=0\displaystyle Ax + By + C = 0

    Opisuje każdą prostą, także pionową. Z niej korzysta wzór na odległość punktu od prostej.

    Dla prostej AB 4x−3y+2=0\displaystyle 4x - 3y + 2 = 0

  • Równanie prostej przez dwa punkty

    y−y1y2−y1=x−x1x2−x1\displaystyle \frac{y - y_1}{y_2 - y_1} = \frac{x - x_1}{x_2 - x_1}

    Gotowe równanie prostej, gdy znasz dwa jej punkty o różnych współrzędnych.

    Dla prostej AB y−28=x−16\displaystyle \frac{y - 2}{8} = \frac{x - 1}{6}

  • Równanie prostej w postaci odcinkowej

    xa+yb=1\displaystyle \frac{x}{a} + \frac{y}{b} = 1

    Liczby aa i bb to punkty, w których prosta przecina osie OX i OY, więc wykres narysujesz od razu.

    Przez (4, 0) i (0, 2) x4+y2=1\displaystyle \frac{x}{4} + \frac{y}{2} = 1

  • Równanie prostej prostopadłej

    y−y0=−1a(x−x0)\displaystyle y - y_0 = -\frac{1}{a}(x - x_0)

    Prosta przez punkt (x0,y0)(x_0, y_0), prostopadła do prostej o współczynniku aa. Współczynnik nowej prostej to −1a-\frac{1}{a}.

    Przez C, prostopadła do AB y−6=−34(x−9)\displaystyle y - 6 = -\frac{3}{4}(x - 9)

  • Odległość punktu od prostej

    d=∣Ax0+By0+C∣A2+B2\displaystyle d = \frac{|Ax_0 + By_0 + C|}{\sqrt{A^2 + B^2}}

    Współrzędne punktu wstawiasz do lewej strony postaci ogólnej, bierzesz wartość bezwzględną i dzielisz przez A2+B2\sqrt{A^2 + B^2}.

    Punkt C od prostej AB d=∣36−18+2∣5=4\displaystyle d = \frac{|36 - 18 + 2|}{5} = 4

  • Prosta przez dwa punkty (postać ogólna)

    (y−y1)(x2−x1)−(x−x1)(y2−y1)=0\displaystyle (y - y_1)(x_2 - x_1) - (x - x_1)(y_2 - y_1) = 0

    Ten sam wzór bez dzielenia, więc działa także dla prostych pionowych i poziomych.

    Dla prostej AB 6(y−2)−8(x−1)=0\displaystyle 6(y - 2) - 8(x - 1) = 0

Przekształcenia geometryczne

Jak zmieniają się współrzędne punktu po przesunięciu i symetrii.

  • Przekształcenia geometryczne

    (x,y)↦(x+a,y+b),  (−x,−y),  (x,−y),  (−x,y)\displaystyle (x, y) \mapsto (x + a, y + b),\; (-x, -y),\; (x, -y),\; (-x, y)

    Kolejno: przesunięcie o wektor [a,b][a, b], symetria względem początku układu, symetria względem osi OX i symetria względem osi OY.

    Punkt A w symetrii względem (0, 0) (1,2)↦(−1,−2)\displaystyle (1, 2) \mapsto (-1, -2)

Równanie okręgu

Okrąg to wszystkie punkty, które leżą w tej samej odległości rr od środka. Przykłady liczymy dla okręgu z rysunku, o średnicy AB.

  • Równanie okręgu (postać kanoniczna)

    (x−a)2+(y−b)2=r2\displaystyle (x - a)^2 + (y - b)^2 = r^2

    Od razu widać środek (a,b)(a, b) i promień rr. Uważaj na znaki: w nawiasach stoją minusy, więc (x+2)2(x + 2)^2 oznacza a=−2a = -2.

    Dla okręgu o średnicy AB (x−4)2+(y−6)2=25\displaystyle (x - 4)^2 + (y - 6)^2 = 25

  • Równanie okręgu (postać ogólna)

    x2+y2+Dx+Ey+F=0\displaystyle x^2 + y^2 + Dx + Ey + F = 0

    Postać kanoniczna po wymnożeniu nawiasów. Nie każde takie równanie opisuje okrąg: musi wyjść dodatni kwadrat promienia.

    Dla okręgu o średnicy AB x2+y2−8x−12y+27=0\displaystyle x^2 + y^2 - 8x - 12y + 27 = 0

  • Środek i promień okręgu

    S=(−D2,−E2),r=D2+E24−F\displaystyle S = \left(-\frac{D}{2}, -\frac{E}{2}\right), \quad r = \sqrt{\frac{D^2 + E^2}{4} - F}

    Odczytujesz je z postaci ogólnej bez przekształcania równania. Gdy pod pierwiastkiem wychodzi liczba ujemna, równanie nie opisuje okręgu.

    Dla okręgu o średnicy AB S=(4,6), r=52−27=5\displaystyle S = (4, 6),\ r = \sqrt{52 - 27} = 5

Wektory

Wektor to przesunięcie zapisane parą liczb. Przykłady liczymy dla wektorów z rysunku: AB⃗=[6,8]\vec{AB} = [6, 8], CA⃗=[−8,−4]\vec{CA} = [-8, -4], CB⃗=[−2,4]\vec{CB} = [-2, 4].

  • Współrzędne wektora

    AB⃗=[x2−x1,y2−y1]\displaystyle \vec{AB} = [x_2 - x_1, y_2 - y_1]

    Od współrzędnych końca odejmujesz współrzędne początku. Kolejność ma znaczenie: BA⃗\vec{BA} ma przeciwne znaki.

    Dla wektorów z rysunku AB⃗=[6,8]\displaystyle \vec{AB} = [6, 8]

  • Długość wektora

    ∣v⃗∣=x2+y2\displaystyle |\vec{v}| = \sqrt{x^2 + y^2}

    To ten sam wzór co odległość dwóch punktów, tylko zapisany dla współrzędnych wektora.

    Dla wektorów z rysunku ∣AB⃗∣=36+64=10\displaystyle |\vec{AB}| = \sqrt{36 + 64} = 10

  • Iloczyn skalarny wektorów

    u⃗⋅v⃗=ux⋅vx+uy⋅vy\displaystyle \vec{u} \cdot \vec{v} = u_x \cdot v_x + u_y \cdot v_y

    Mnożysz odpowiadające sobie współrzędne i dodajesz wyniki. Wychodzi liczba, nie wektor.

    Dla wektorów z rysunku CA⃗⋅CB⃗=16−16=0\displaystyle \vec{CA} \cdot \vec{CB} = 16 - 16 = 0

  • Kąt między wektorami

    cos⁡α=u⃗⋅v⃗∣u⃗∣⋅∣v⃗∣\displaystyle \cos \alpha = \frac{\vec{u} \cdot \vec{v}}{|\vec{u}| \cdot |\vec{v}|}

    Iloczyn skalarny podzielony przez iloczyn długości daje cosinus kąta między wektorami.

    Dla wektorów z rysunku cos⁡∠ACB=0, czyli 90∘\displaystyle \cos \angle ACB = 0, \ \text{czyli}\ 90^\circ

  • Warunek równoległości wektorów

    u⃗∥v⃗  ⟺  uxvx=uyvy\displaystyle \vec{u} \parallel \vec{v} \iff \frac{u_x}{v_x} = \frac{u_y}{v_y}

    Wektory równoległe mają proporcjonalne współrzędne: jeden jest wielokrotnością drugiego.

    AB i wektor [3, 4] 63=84\displaystyle \frac{6}{3} = \frac{8}{4}

  • Warunek prostopadłości wektorów

    u⃗⊥v⃗  ⟺  u⃗⋅v⃗=0\displaystyle \vec{u} \perp \vec{v} \iff \vec{u} \cdot \vec{v} = 0

    Wektory są prostopadłe, gdy ich iloczyn skalarny jest zerem. Na rysunku kąt przy C jest prosty, bo C leży na okręgu o średnicy AB.

    Kąt przy wierzchołku C CA⃗⋅CB⃗=0\displaystyle \vec{CA} \cdot \vec{CB} = 0

Pola figur

Pole trójkąta policzone wprost ze współrzędnych wierzchołków, bez szukania wysokości.

  • Pole trójkąta z współrzędnych wierzchołków

    P=12∣x1(y2−y3)+x2(y3−y1)+x3(y1−y2)∣\displaystyle P = \frac{1}{2}|x_1(y_2 - y_3) + x_2(y_3 - y_1) + x_3(y_1 - y_2)|

    Wstawiasz współrzędne wierzchołków w ustalonej kolejności. Moduł sprawia, że kolejność wierzchołków nie zmienia wyniku.

    Dla trójkąta ABC 12∣4+28−72∣=20\displaystyle \frac{1}{2}|4 + 28 - 72| = 20

  • Pole trójkąta z wektorów

    P=12∣u⃗×v⃗∣\displaystyle P = \frac{1}{2}|\vec{u} \times \vec{v}|

    Dla wektorów wychodzących z jednego wierzchołka liczysz uxvy−uyvxu_x v_y - u_y v_x i bierzesz połowę wartości bezwzględnej.

    Dla CA i CB 12∣(−8)⋅4−(−4)⋅(−2)∣=20\displaystyle \frac{1}{2}|(-8) \cdot 4 - (-4) \cdot (-2)| = 20

  • Warunek współliniowości trzech punktów

    x1(y2−y3)+x2(y3−y1)+x3(y1−y2)=0\displaystyle x_1(y_2 - y_3) + x_2(y_3 - y_1) + x_3(y_1 - y_2) = 0

    Trzy punkty leżą na jednej prostej, gdy trójkąt, który tworzą, ma pole równe zeru.

    Dla A, S i B −4+32−28=0\displaystyle -4 + 32 - 28 = 0

Jak sprawdzić położenie punktów

Wiele zadań z geometrii analitycznej sprowadza się do kilku pytań. Każde ma swój wzór.

Czy trzy punkty leżą na jednej prostej
Warunek współliniowości Policz wyrażenie ze wzoru na pole trójkąta. Jeśli wyjdzie zero, punkty leżą na jednej prostej.
Czy dwa odcinki są prostopadłe
Iloczyn skalarny wektorów Zapisz odcinki jako wektory. Gdy iloczyn skalarny wynosi zero, odcinki są prostopadłe.
Czy punkt leży na okręgu
Równanie okręgu Wstaw współrzędne do lewej strony równania. Wynik równy r2r^2 oznacza punkt na okręgu, mniejszy w środku, większy na zewnątrz.
Jaki trójkąt tworzą trzy punkty
Odległość dwóch punktów Policz długości boków. Równe boki oznaczają trójkąt równoramienny, a spełnione twierdzenie Pitagorasa trójkąt prostokątny.

Wzory z broszury CKE, którą dostaniesz na maturze, zebraliśmy w tablicach maturalnych, w dziale o geometrii analitycznej. Wzory na prostą znajdziesz też w kategorii funkcja liniowa, a pozostałe kategorie w spisie wszystkich wzorów.

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.