Twierdzenie Pitagorasa

W trójkącie prostokątnym suma kwadratów przyprostokątnych jest równa kwadratowi przeciwprostokątnej. Dzięki temu z dwóch boków obliczysz trzeci, a z trzech sprawdzisz, czy trójkąt ma kąt prosty.

a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2

przeciwprostokątna, gdy znasz obie przyprostokątne

c=a2+b2c = \sqrt{a^2 + b^2}

przyprostokątna, gdy znasz przeciwprostokątną

b=c2−a2b = \sqrt{c^2 - a^2}

trójkąt równoramienny prostokątny

c=a2c = a\sqrt{2}
aa i bb to przyprostokątne, czyli boki przy kącie prostym, a cc to przeciwprostokątna, czyli bok naprzeciw kąta prostego. Przeciwprostokątna jest zawsze najdłuższym bokiem. Twierdzenie jest w tablicach maturalnych CKE.

Skąd się bierze twierdzenie Pitagorasa?

Kwadrat długości boku to pole kwadratu zbudowanego na tym boku. Twierdzenie mówi więc, że kwadraty na obu przyprostokątnych mają razem tyle samo pola co kwadrat na przeciwprostokątnej. Na rysunku widać to dla trójkąta o bokach 3, 4 i 5: wystarczy policzyć kratki.

Kwadrat na przeciwprostokątnej jest obrócony, ale też dzieli się na kratki o boku 1. Ma ich 25, czyli tyle, ile dwa pozostałe kwadraty razem: 9+16=259 + 16 = 25.

Dla dowolnego trójkąta prostokątnego rozumowanie wygląda tak. Ułóż cztery takie trójkąty w kwadrat o boku a+ba + b, przeciwprostokątnymi do środka. W środku zostaje kwadrat o boku cc. Pole dużego kwadratu policz na dwa sposoby:

  1. (a+b)2=4⋅ab2+c2\displaystyle (a + b)^2 = 4 \cdot \frac{ab}{2} + c^2
  2. a2+2ab+b2=2ab+c2a^2 + 2ab + b^2 = 2ab + c^2
  3. a2+b2=c2a^2 + b^2 = c^2

Twierdzenie nosi imię Pitagorasa z Samos, greckiego matematyka z VI wieku p.n.e., choć tę zależność znano już wcześniej w Babilonie.

Jak obliczyć bok z twierdzenia Pitagorasa krok po kroku

W trójkącie prostokątnym przeciwprostokątna ma 13 cm, a jedna z przyprostokątnych 5 cm. Obliczymy drugą przyprostokątną. To trudniejsza wersja zadania, bo trzeba odejmować, a nie dodawać.

Zadanie c=13, a=5, b= ?c = 13,\ a = 5,\ b = \,? b2=144b^2 = 144 b=12b = 12
  1. Nazwij boki trójkąta

    Najpierw ustal, który bok jest przeciwprostokątną. Leży naprzeciw kąta prostego i jest najdłuższy, więc tutaj to bok 13. Przyprostokątne to 5 i szukany bok.

    Boki trójkąta w centymetrach
    aa bb cc
    55 ?\text{?} 1313
  2. Sprawdź, którego boku szukasz

    Ten sam wzór prowadzi do trzech różnych rachunków. Zależy to od tego, co znasz.

    c=a2+b2c = \sqrt{a^2 + b^2} Szukasz przeciwprostokątnej

    Znasz obie przyprostokątne. Dodajesz ich kwadraty i wyciągasz pierwiastek.

    Rozwiązanie krok po kroku: przykład 1

    b=c2−a2b = \sqrt{c^2 - a^2} Szukasz przyprostokątnej

    Nasze zadanie: c=13, a=5c = 13,\ a = 5

    Znasz przeciwprostokątną i jedną przyprostokątną. Od kwadratu przeciwprostokątnej odejmujesz kwadrat znanego boku.

    Rozwiązanie krok po kroku: krok 3

    a2+b2=?c2a^2 + b^2 \overset{?}{=} c^2 Znasz wszystkie trzy boki

    Porównujesz sumę kwadratów dwóch krótszych boków z kwadratem najdłuższego. Równość oznacza kąt prosty.

    Rozwiązanie krok po kroku: przykład 3

  3. Odejmij kwadraty

    Wpisz boki do wzoru i przenieś znany kwadrat na drugą stronę. Odejmujesz kwadraty, a nie same długości.

    1. 52+b2=1325^2 + b^2 = 13^2
    2. b2=132−52=169−25b^2 = 13^2 - 5^2 = 169 - 25
    3. b2=144b^2 = 144
  4. Wyciągnij pierwiastek

    Masz kwadrat szukanego boku, a nie sam bok. Długość jest dodatnia, więc bierzesz tylko dodatni pierwiastek.

    1. b=144b = \sqrt{144}
    2. b=12 cmb = 12\ \text{cm}
  5. Sprawdź wynik

    Wstaw wszystkie trzy boki do twierdzenia. Suma kwadratów przyprostokątnych musi dać kwadrat przeciwprostokątnej.

    Trójkąt o bokach 5, 12 i 13. Jedna kratka to 1 cm.
    1. 52+122=25+144=169=1325^2 + 12^2 = 25 + 144 = 169 = 13^2

    Równość się zgadza, a przeciwprostokątna 13 jest najdłuższym bokiem, więc wynik jest dobry.

    Odpowiedź: druga przyprostokątna ma b=12 cmb = 12\ \text{cm}.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Przeciwprostokątna z dwóch przyprostokątnych

Trójkąt prostokątny ma przyprostokątne długości 6 cm i 8 cm. Oblicz długość przeciwprostokątnej.

Przykład 2. Wynik z pierwiastkiem

Przyprostokątne trójkąta mają 2 cm i 4 cm. Oblicz przeciwprostokątną i podaj ją w najprostszej postaci.

Przykład 3. Czy trójkąt jest prostokątny?

Czy trójkąt o bokach 9 cm, 12 cm i 15 cm jest prostokątny? A trójkąt o bokach 4 cm, 5 cm i 6 cm?

Przykład 4. Odległość dwóch punktów

Oblicz odległość punktów A=(1,2)A = (1, 2) i B=(5,5)B = (5, 5).

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z twierdzeniem Pitagorasa.

Przypadki szczególne

Kilka sytuacji wraca w zadaniach tak często, że warto znać je na pamięć.

Trójkąty pitagorejskie (3,4,5), (5,12,13), (8,15,17)\displaystyle (3, 4, 5),\ (5, 12, 13),\ (8, 15, 17)
Trójkąty prostokątne o całkowitych bokach. Ich wielokrotności też są prostokątne, na przykład 6, 8, 10 albo 9, 12, 15. Gdy w zadaniu widzisz takie liczby, wynik możesz przewidzieć przed liczeniem.
Równe przyprostokątne c=a2+a2=a2\displaystyle c = \sqrt{a^2 + a^2} = a\sqrt{2}
To połowa kwadratu przeciętego przekątną, więc przeciwprostokątna jest przekątną kwadratu. Dla przyprostokątnych 5 cm wychodzi 52≈7,07 cm5\sqrt{2} \approx 7{,}07\ \text{cm}.
Odległość punktów w układzie współrzędnych ∣AB∣=(xB−xA)2+(yB−yA)2\displaystyle |AB| = \sqrt{(x_B - x_A)^2 + (y_B - y_A)^2}
Różnice współrzędnych są przyprostokątnymi, a odcinek ABAB przeciwprostokątną, jak w przykładzie 4. Tak powstaje wzór na odległość dwóch punktów.
Trójkąt bez kąta prostego a2+b2≠c2\displaystyle a^2 + b^2 \ne c^2
Gdy cc jest najdłuższym bokiem, a a2+b2>c2a^2 + b^2 > c^2, trójkąt jest ostrokątny. Gdy a2+b2<c2a^2 + b^2 < c^2, jest rozwartokątny. Boki takiego trójkąta liczysz z twierdzenia cosinusów.

Gdzie jeszcze przydaje się to twierdzenie

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.