Promień okręgu opisanego to iloczyn trzech boków podzielony przez cztery pola trójkąta. Wzór działa w każdym trójkącie, a w prostokątnym i równobocznym upraszcza się do jednego boku.
R=4Pabc
trójkąt prostokątny, c to przeciwprostokątna
R=2c
trójkąt równoboczny o boku a
R=3a3
bok i kąt naprzeciw niego
R=2sinαa
R to promień okręgu opisanego, czyli okręgu przechodzącego przez trzy wierzchołki trójkąta, a, b, c to boki, a P to pole trójkąta. Wzór jest w tablicach maturalnych CKE.
Czym jest okrąg opisany na trójkącie?
To okrąg, który przechodzi przez wszystkie trzy wierzchołki trójkąta. Przez trzy punkty, które nie leżą na jednej prostej, przechodzi zawsze dokładnie jeden okrąg, więc każdy trójkąt ma swój okrąg opisany.
Środek okręgu leży w tej samej odległości R od każdego wierzchołka. Dlatego leży na symetralnej każdego boku, czyli na prostej prostopadłej do boku i przechodzącej przez jego środek. Trzy symetralne przecinają się w jednym punkcie i to jest środek okręgu opisanego.
Ustaw bok 14 na osi, od punktu (0,0) do (14,0). Trzeci wierzchołek wypada wtedy w punkcie (5,12), a środek okręgu w punkcie (7,33/8): na symetralnej boku 14, w tej samej odległości od wszystkich wierzchołków.
b=14c=15a=13RO
Trzy przerywane promienie mają tę samą długość R. Jedna kratka to 1 cm.
Odległość środka od wierzchołka (0,0) policz z twierdzenia Pitagorasa:
R2=72+(833)2
R2=643136+1089=644225
R=865
Odpowiedź: promień okręgu opisanego wynosi R=65/8=8,125cm.
Więcej przykładów
Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.
Przykład 1. Trójkąt prostokątny
Trójkąt prostokątny ma boki 6 cm, 8 cm i 10 cm. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.
Sprawdź, że trójkąt jest prostokątny, a bok 10 to przeciwprostokątna.
62+82=100=102
Przeciwprostokątna jest średnicą, więc promień to jej połowa.
R=210=5
Sprawdzenie ogólnym wzorem: P=24, więc R=480:96=5.
Odpowiedź:R=5cm.
Przykład 2. Trójkąt równoboczny
Oblicz promień okręgu opisanego na trójkącie równobocznym o boku 6 cm.
Policz pole trójkąta równobocznego.
P=4623=93
Podstaw do wzoru i skróć przez 36.
R=4⋅936⋅6⋅6=363216=36
Usuń pierwiastek z mianownika.
R=363=23
Odpowiedź:R=23cm, czyli około 3,46 cm.
Przykład 3. Trójkąt rozwartokątny
Trójkąt ma boki 3 cm, 5 cm i 7 cm. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.
Porównaj kwadraty. Trójkąt jest rozwartokątny, więc środek okręgu leży poza nim.
72=49>32+52=34
Z twierdzenia cosinusów wyznacz kąt naprzeciw boku 7: γ=120∘.
49=9+25−30cosγ⇒cosγ=−21
Podstaw do wzoru z sinusem, bo sin120∘=3/2.
R=2sin120∘7=37=373
Odpowiedź:R=73/3cm, czyli około 4,04 cm.
Przykład 4. Promień z boku i kąta
W trójkącie bok długości 10 cm leży naprzeciw kąta 30∘. Oblicz promień okręgu opisanego na tym trójkącie.
Pole nie jest potrzebne. Użyj twierdzenia sinusów.
W tych przypadkach promień wychodzi bez liczenia pola.
Trójkąt prostokątnyR=2c
Kąt prosty jest wpisany w okrąg i oparty na przeciwprostokątnej, więc przeciwprostokątna jest średnicą. Środek okręgu to środek przeciwprostokątnej, jak w przykładzie 1.
Trójkąt równobocznyR=3a3=32h
Środek okręgu opisanego jest tym samym punktem co środek okręgu wpisanego i dzieli wysokość w stosunku 2:1. Promień okręgu opisanego to dłuższa część.
Bok i kąt naprzeciw niegoR=2sinαa
Twierdzenie sinusów daje promień bez pola i bez pozostałych boków, jak w przykładzie 4.
Porównanie z okręgiem wpisanymR≥2r
Promień okręgu opisanego jest co najmniej dwa razy większy od promienia okręgu wpisanego. Równość zachodzi tylko w trójkącie równobocznym. Dla trójkąta 13, 14, 15 jest 8,125≥8.