Usuwanie niewymierności z mianownika (typ 2)

Gdy w mianowniku stoi suma lub różnica dwóch pierwiastków, pomnóż licznik i mianownik przez to samo wyrażenie z przeciwnym znakiem. Wzór na różnicę kwadratów zamieni mianownik w zwykłą liczbę.

ab+c=a(b−c)b−c\displaystyle \frac{a}{\sqrt{b} + \sqrt{c}} = \frac{a(\sqrt{b} - \sqrt{c})}{b - c}

różnica w mianowniku

ab−c=a(b+c)b−c\displaystyle \frac{a}{\sqrt{b} - \sqrt{c}} = \frac{a(\sqrt{b} + \sqrt{c})}{b - c}

liczba i pierwiastek

ak+c=a(k−c)k2−c\displaystyle \frac{a}{k + \sqrt{c}} = \frac{a(k - \sqrt{c})}{k^2 - c}

licznik równy 1

1b+c=b−cb−c\displaystyle \frac{1}{\sqrt{b} + \sqrt{c}} = \frac{\sqrt{b} - \sqrt{c}}{b - c}
aa to dowolna liczba albo wyrażenie, bb i cc to różne liczby dodatnie. Wyrażenie b−c\sqrt{b} - \sqrt{c} nazywa się sprzężonym do b+c\sqrt{b} + \sqrt{c}.

Czym jest usuwanie niewymierności typu 2?

To przekształcenie ułamka, w którego mianowniku są dwa składniki i co najmniej jeden z nich jest pierwiastkiem, na przykład 13+2\dfrac{1}{\sqrt{3} + \sqrt{2}} albo 62+5\dfrac{6}{2 + \sqrt{5}}. Po przekształceniu mianownik jest liczbą wymierną, a wartość ułamka się nie zmienia.

Przy pojedynczym pierwiastku wystarczy pomnożyć przez ten pierwiastek, co opisuje typ 1. Tu ten sposób zawodzi, bo (3+2)⋅3=3+6(\sqrt{3} + \sqrt{2}) \cdot \sqrt{3} = 3 + \sqrt{6} i pierwiastek dalej zostaje. Mnożysz więc przez wyrażenie sprzężone, czyli te same dwa składniki z przeciwnym znakiem między nimi.

Skąd się bierze ten wzór?

Z różnicy kwadratów: (x+y)(x−y)=x2−y2(x + y)(x - y) = x^2 - y^2. Gdy za xx i yy wstawisz pierwiastki, każdy z nich trafi do kwadratu. Kwadrat pierwiastka to liczba spod niego, więc zostaje różnica zwykłych liczb.

  1. (b+c)(b−c)(\sqrt{b} + \sqrt{c})(\sqrt{b} - \sqrt{c})
  2. =(b)2−(c)2= (\sqrt{b})^2 - (\sqrt{c})^2
  3. =b−c= b - c

Widać to na rysunku. Kwadrat o boku 5\sqrt{5} ma pole 5. Odetnij z niego w rogu kwadrat o boku 2\sqrt{2}, czyli o polu 2. Zostaje kształt litery L o polu 3, który da się złożyć w prostokąt.

Pomnóż ułamek przez b−cb−c\dfrac{\sqrt{b} - \sqrt{c}}{\sqrt{b} - \sqrt{c}}. To jedynka, więc wartość zostaje ta sama, a mianownik zamienia się w b−cb - c.

  1. ab+c=ab+c⋅b−cb−c\displaystyle \frac{a}{\sqrt{b} + \sqrt{c}} = \frac{a}{\sqrt{b} + \sqrt{c}} \cdot \frac{\sqrt{b} - \sqrt{c}}{\sqrt{b} - \sqrt{c}}
  2. =a(b−c)(b+c)(b−c)\displaystyle = \frac{a(\sqrt{b} - \sqrt{c})}{(\sqrt{b} + \sqrt{c})(\sqrt{b} - \sqrt{c})}
  3. =a(b−c)b−c\displaystyle = \frac{a(\sqrt{b} - \sqrt{c})}{b - c}

Przy różnicy w mianowniku jest odwrotnie: mnożysz przez sumę b+c\sqrt{b} + \sqrt{c}, a w mianowniku też wychodzi b−cb - c. Stąd warunek b≠cb \neq c, bo inaczej mianownik byłby zerem.

Jak usunąć niewymierność typu 2 krok po kroku

Usuniemy niewymierność z mianownika w 65+2\dfrac{6}{\sqrt{5} + \sqrt{2}}. Po racjonalizacji ułamek da się jeszcze skrócić, więc zadanie ma wszystkie etapy. Tych samych pięciu kroków użyjesz przy każdym mianowniku z dwoma składnikami.

Zadanie 6:(5+2)6 : (\sqrt{5} + \sqrt{2}) 5−2\sqrt{5} - \sqrt{2} 5−2=35 - 2 = 3 25−222\sqrt{5} - 2\sqrt{2}
  1. Sprawdź, co stoi w mianowniku

    Od znaku między składnikami zależy, przez co pomnożysz. U nas mianownik to suma dwóch pierwiastków, 5+2\sqrt{5} + \sqrt{2}, więc idziemy pierwszą ścieżką. Pozostałe dwie opisują kolumny obok.

    ab+c\dfrac{a}{\sqrt{b} + \sqrt{c}} Suma pierwiastków

    Nasze równanie: 65+2\dfrac{6}{\sqrt{5} + \sqrt{2}}

    Pomnóż przez różnicę tych pierwiastków:

    b−c\sqrt{b} - \sqrt{c}

    Rozwiązanie krok po kroku: krok 2

    ab−c\dfrac{a}{\sqrt{b} - \sqrt{c}} Różnica pierwiastków

    Pomnóż przez sumę tych pierwiastków:

    ab−c=a(b+c)b−c\displaystyle \frac{a}{\sqrt{b} - \sqrt{c}} = \frac{a(\sqrt{b} + \sqrt{c})}{b - c}

    Rozwiązanie krok po kroku: przykład 2

    ak+c\dfrac{a}{k + \sqrt{c}} Liczba i pierwiastek

    Liczba zostaje, zmieniasz tylko znak przed pierwiastkiem:

    ak+c=a(k−c)k2−c\displaystyle \frac{a}{k + \sqrt{c}} = \frac{a(k - \sqrt{c})}{k^2 - c}

    Rozwiązanie krok po kroku: przykład 3

  2. Zapisz wyrażenie sprzężone

    Przepisz mianownik i zmień znak między składnikami. Plus zamienia się w minus, minus w plus. Same pierwiastki zostają bez zmian.

    1. 5+2  ⟶  5−2\sqrt{5} + \sqrt{2} \;\longrightarrow\; \sqrt{5} - \sqrt{2}
  3. Pomnóż licznik i mianownik przez wyrażenie sprzężone

    Mnożysz przez 5−25−2\dfrac{\sqrt{5} - \sqrt{2}}{\sqrt{5} - \sqrt{2}}, czyli przez jedynkę. Licznik i mianownik zostaw na razie w nawiasach, policzysz je za chwilę.

    1. 65+2=65+2⋅5−25−2\displaystyle \frac{6}{\sqrt{5} + \sqrt{2}} = \frac{6}{\sqrt{5} + \sqrt{2}} \cdot \frac{\sqrt{5} - \sqrt{2}}{\sqrt{5} - \sqrt{2}}
    2. =6(5−2)(5+2)(5−2)\displaystyle = \frac{6(\sqrt{5} - \sqrt{2})}{(\sqrt{5} + \sqrt{2})(\sqrt{5} - \sqrt{2})}
  4. Policz mianownik ze wzoru na różnicę kwadratów

    Nie musisz wymnażać czterech iloczynów. Mianownik ma postać (x+y)(x−y)(x + y)(x - y), więc od razu piszesz x2−y2x^2 - y^2. Kwadrat pierwiastka to liczba pod nim.

    1. (5+2)(5−2)(\sqrt{5} + \sqrt{2})(\sqrt{5} - \sqrt{2})
    2. =(5)2−(2)2= (\sqrt{5})^2 - (\sqrt{2})^2
    3. =5−2=3= 5 - 2 = 3
  5. Skróć ułamek i sprawdź wynik

    W mianowniku zostało 3, a w liczniku stoi 6, więc ułamek skraca się przez 3. Na koniec możesz opuścić nawias.

    1. 6(5−2)3=2(5−2)\displaystyle \frac{6(\sqrt{5} - \sqrt{2})}{3} = 2(\sqrt{5} - \sqrt{2})
    2. =25−22= 2\sqrt{5} - 2\sqrt{2}

    Odpowiedź: 65+2=25−22\dfrac{6}{\sqrt{5} + \sqrt{2}} = 2\sqrt{5} - 2\sqrt{2}.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Licznik równy 1

Usuń niewymierność z mianownika: 13+2\dfrac{1}{\sqrt{3} + \sqrt{2}}.

Przykład 2. Różnica w mianowniku

Zracjonalizuj mianownik: 57−3\dfrac{5}{\sqrt{7} - \sqrt{3}}.

Przykład 3. Liczba i pierwiastek w mianowniku

Usuń niewymierność z mianownika: 62+5\dfrac{6}{2 + \sqrt{5}}.

Przykład 4. Współczynniki przy pierwiastkach

Zracjonalizuj mianownik: 123+32\dfrac{1}{2\sqrt{3} + 3\sqrt{2}}.

Przykład 5. Wyrażenie z niewiadomą

Uprość wyrażenie x−1x+1\dfrac{x - 1}{\sqrt{x} + 1} dla x≥0x \geq 0.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z sumą lub różnicą pierwiastków w mianowniku.

Przypadki szczególne

Kilka sytuacji przewija się w zadaniach tak często, że warto znać ich wynik na pamięć.

Licznik równy 1 1b+c=b−cb−c\displaystyle \displaystyle \frac{1}{\sqrt{b} + \sqrt{c}} = \frac{\sqrt{b} - \sqrt{c}}{b - c}
W liczniku zostaje samo wyrażenie sprzężone. Na przykład 15+3=5−32\dfrac{1}{\sqrt{5} + \sqrt{3}} = \dfrac{\sqrt{5} - \sqrt{3}}{2}.
Liczby pod pierwiastkami różnią się o 1 1b+c=b−c\displaystyle \displaystyle \frac{1}{\sqrt{b} + \sqrt{c}} = \sqrt{b} - \sqrt{c}
Gdy b−c=1b - c = 1, mianownik po racjonalizacji to 1, więc ułamek znika. Na przykład 13+2=3−2\dfrac{1}{\sqrt{3} + \sqrt{2}} = \sqrt{3} - \sqrt{2}. Ten wzór przydaje się w zadaniach z długą sumą takich ułamków.
Liczba zamiast pierwiastka ak+c=a(k−c)k2−c\displaystyle \displaystyle \frac{a}{k + \sqrt{c}} = \frac{a(k - \sqrt{c})}{k^2 - c}
Liczbę podnosisz do kwadratu tak samo jak pierwiastek. Na przykład 13+7=3−72\dfrac{1}{3 + \sqrt{7}} = \dfrac{3 - \sqrt{7}}{2}.
Współczynniki przy pierwiastkach (kb)2=k2b\displaystyle (k\sqrt{b})^2 = k^2 b
Wyrażenie sprzężone to kb−lck\sqrt{b} - l\sqrt{c}, a w mianowniku wychodzi k2b−l2ck^2 b - l^2 c, bo współczynnik też idzie do kwadratu. Na przykład (23)2=4⋅3=12(2\sqrt{3})^2 = 4 \cdot 3 = 12, co liczy przykład 4.
Dwa takie same pierwiastki ab+b=a2b\displaystyle \displaystyle \frac{a}{\sqrt{b} + \sqrt{b}} = \frac{a}{2\sqrt{b}}
Wzór nie działa, bo b−b=0b - b = 0. Dodaj pierwiastki i dokończ jak w typie 1: 62+2=32=322\dfrac{6}{\sqrt{2} + \sqrt{2}} = \dfrac{3}{\sqrt{2}} = \dfrac{3\sqrt{2}}{2}.

Gdzie jeszcze przydaje się usuwanie niewymierności

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.