Usuwanie niewymierności z mianownika (typ 1)

Gdy w mianowniku stoi sam pierwiastek, pomnóż licznik i mianownik przez ten pierwiastek. Mianownik zamieni się w zwykłą liczbę, a wartość ułamka zostanie taka sama.

ab=abb\displaystyle \frac{a}{\sqrt{b}} = \frac{a\sqrt{b}}{b}

licznik równy 1

1b=bb\displaystyle \frac{1}{\sqrt{b}} = \frac{\sqrt{b}}{b}

współczynnik przy pierwiastku

akb=abkb\displaystyle \frac{a}{k\sqrt{b}} = \frac{a\sqrt{b}}{kb}

pierwiastek też w liczniku

ab=abb\displaystyle \frac{\sqrt{a}}{\sqrt{b}} = \frac{\sqrt{ab}}{b}
aa to dowolna liczba albo wyrażenie, a bb to liczba dodatnia. Wzór jest też w tablicach maturalnych CKE.

Czym jest usuwanie niewymierności z mianownika?

To przekształcenie ułamka tak, żeby w mianowniku nie było pierwiastka. Zamiast 12\dfrac{1}{\sqrt{2}} zapisujesz 22\dfrac{\sqrt{2}}{2}. Wartość jest ta sama, ale mianownik jest liczbą wymierną. Inna nazwa to racjonalizacja mianownika.

Typ 1 to najprostszy przypadek: w mianowniku stoi pojedynczy pierwiastek kwadratowy. W zadaniach często jest to wymagany sposób zapisu odpowiedzi, a po racjonalizacji łatwiej porównywać ułamki i dodawać je. Mianownik z sumą lub różnicą pierwiastków wymaga innej metody, opisanej w typie 2.

Skąd się bierze ten wzór?

Całe przekształcenie opiera się na jednej obserwacji: pierwiastek pomnożony przez siebie daje liczbę pod pierwiastkiem. Widać to na kratkach. Kwadrat o boku 2\sqrt{2} ma pole 2, bo mieści się w kwadracie 2 na 2, z którego odcięto cztery trójkąty o polu pół kratki.

Pomnóż ułamek przez bb\dfrac{\sqrt{b}}{\sqrt{b}}. To jedynka, więc wartość się nie zmienia. W mianowniku powstaje b⋅b\sqrt{b} \cdot \sqrt{b}, czyli zwykłe bb.

  1. ab=ab⋅bb\displaystyle \frac{a}{\sqrt{b}} = \frac{a}{\sqrt{b}} \cdot \frac{\sqrt{b}}{\sqrt{b}}
  2. =abb⋅b\displaystyle = \frac{a\sqrt{b}}{\sqrt{b} \cdot \sqrt{b}}
  3. =abb\displaystyle = \frac{a\sqrt{b}}{b}

Wyrażenie, przez które mnożysz, to czynnik racjonalizujący. Dla pojedynczego pierwiastka jest nim ten sam pierwiastek.

Jak usunąć pierwiastek z mianownika krok po kroku

Usuniemy niewymierność z mianownika w 612\dfrac{6}{\sqrt{12}}. Dwunastkę da się uprościć pod pierwiastkiem, więc zadanie ma wszystkie etapy: uproszczenie, mnożenie i skracanie. Tych samych pięciu kroków użyjesz w każdym takim ułamku.

Zadanie 612\dfrac{6}{\sqrt{12}} 232\sqrt{3} 636\frac{6\sqrt{3}}{6} 3\sqrt{3}
  1. Sprawdź, co stoi w mianowniku

    Wzór pasuje, gdy mianownik to sam pierwiastek, ewentualnie ze współczynnikiem. U nas jest to 12\sqrt{12}, więc idziemy pierwszą ścieżką. Pozostałe dwie opisują kolumny obok.

    ab\dfrac{a}{\sqrt{b}} Sam pierwiastek

    Nasze równanie: 612\dfrac{6}{\sqrt{12}}

    Pomnóż przez ten pierwiastek:

    ab=abb\displaystyle \frac{a}{\sqrt{b}} = \frac{a\sqrt{b}}{b}

    Rozwiązanie krok po kroku: krok 2

    akb\dfrac{a}{k\sqrt{b}} Współczynnik przy pierwiastku

    Mnożysz tylko przez pierwiastek:

    akb=abkb\displaystyle \frac{a}{k\sqrt{b}} = \frac{a\sqrt{b}}{kb}

    Więcej: przypadki szczególne

    ab+c\dfrac{a}{\sqrt{b} + \sqrt{c}} Suma lub różnica

    Ta metoda nie wystarczy. Użyj wyrażenia sprzężonego:

    (b+c)(b−c)=b−c\displaystyle (\sqrt{b} + \sqrt{c})(\sqrt{b} - \sqrt{c}) = b - c

    Dalej: typ 2

  2. Uprość pierwiastek w mianowniku

    Zanim zaczniesz mnożyć, sprawdź, czy liczbę pod pierwiastkiem da się rozłożyć na kwadrat i resztę. Tu 12=4⋅312 = 4 \cdot 3, więc z pierwiastka wychodzi 2.

    1. 12=4⋅3=23\sqrt{12} = \sqrt{4 \cdot 3} = 2\sqrt{3}
    2. 612=623\displaystyle \frac{6}{\sqrt{12}} = \frac{6}{2\sqrt{3}}
  3. Pomnóż licznik i mianownik przez pierwiastek

    W mianowniku zostało 232\sqrt{3}. Czynnikiem racjonalizującym jest 3\sqrt{3}, bo tylko ona jest niewymierna. Dwójka zostaje.

    1. 623=6⋅323⋅3\displaystyle \frac{6}{2\sqrt{3}} = \frac{6 \cdot \sqrt{3}}{2\sqrt{3} \cdot \sqrt{3}}
  4. Policz nowy mianownik

    W mianowniku pierwiastek pomnożony przez siebie daje liczbę pod pierwiastkiem: 3⋅3=3\sqrt{3} \cdot \sqrt{3} = 3. Razem z dwójką wychodzi 6.

    1. 23⋅3=2⋅3=62\sqrt{3} \cdot \sqrt{3} = 2 \cdot 3 = 6
    2. 6⋅323⋅3=636\displaystyle \frac{6 \cdot \sqrt{3}}{2\sqrt{3} \cdot \sqrt{3}} = \frac{6\sqrt{3}}{6}
  5. Skróć ułamek i sprawdź wynik

    Licznik i mianownik mają wspólny czynnik 6, więc ułamek się skraca.

    1. 612=636=3\displaystyle \frac{6}{\sqrt{12}} = \frac{6\sqrt{3}}{6} = \sqrt{3}

    Odpowiedź: 612=3\dfrac{6}{\sqrt{12}} = \sqrt{3}.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Licznik równy 1

Usuń niewymierność z mianownika: 12\dfrac{1}{\sqrt{2}}.

Przykład 2. Licznik większy od 1

Zracjonalizuj mianownik: 63\dfrac{6}{\sqrt{3}}.

Przykład 3. Wyrażenie w liczniku

Usuń niewymierność z mianownika: x+25\dfrac{x + 2}{\sqrt{5}}.

Przykład 4. Uproszczenie przed racjonalizacją

Zracjonalizuj mianownik: 1050\dfrac{10}{\sqrt{50}}.

Przykład 5. Pierwiastek w liczniku i w mianowniku

Zracjonalizuj mianownik: 35\dfrac{\sqrt{3}}{\sqrt{5}}.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z pierwiastkiem w mianowniku.

Przypadki szczególne

Kilka sytuacji przewija się w zadaniach tak często, że warto znać ich wynik na pamięć.

Licznik równy 1 1b=bb\displaystyle \displaystyle \frac{1}{\sqrt{b}} = \frac{\sqrt{b}}{b}
Najprostszy przypadek. Na przykład 17=77\dfrac{1}{\sqrt{7}} = \dfrac{\sqrt{7}}{7}.
Współczynnik przy pierwiastku akb=abkb\displaystyle \displaystyle \frac{a}{k\sqrt{b}} = \frac{a\sqrt{b}}{kb}
Mnożysz tylko przez pierwiastek, współczynnik zostaje. Na przykład 632=626=2\dfrac{6}{3\sqrt{2}} = \dfrac{6\sqrt{2}}{6} = \sqrt{2}.
Pierwiastek w liczniku i w mianowniku ab=abb\displaystyle \displaystyle \frac{\sqrt{a}}{\sqrt{b}} = \frac{\sqrt{ab}}{b}
Pierwiastki w liczniku łączysz w jeden. Na przykład 35=155\dfrac{\sqrt{3}}{\sqrt{5}} = \dfrac{\sqrt{15}}{5}.
Pierwiastek z ułamka ab=abb\displaystyle \displaystyle \sqrt{\frac{a}{b}} = \frac{\sqrt{ab}}{b}
Najpierw rozdziel pierwiastek, potem zracjonalizuj. Na przykład 23=23=63\sqrt{\dfrac{2}{3}} = \dfrac{\sqrt{2}}{\sqrt{3}} = \dfrac{\sqrt{6}}{3}.

Gdzie jeszcze przydaje się usuwanie niewymierności

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.