Pochodna ilorazu funkcji

Pochodna ułamka to pochodna licznika razy mianownik minus licznik razy pochodna mianownika, a całość dzielisz przez kwadrat mianownika. Kolejność w liczniku ma znaczenie, bo jest tam odejmowanie.

(fg)′=f′⋅g−f⋅g′g2\left(\frac{f}{g}\right)' = \frac{f' \cdot g - f \cdot g'}{g^2}

na przykład

(xx+1)′=1(x+1)2\left(\dfrac{x}{x + 1}\right)' = \dfrac{1}{(x + 1)^2}

stała w liczniku

(1g)′=−g′g2\left(\dfrac{1}{g}\right)' = -\dfrac{g'}{g^2}

stała w mianowniku

(fc)′=f′c\left(\dfrac{f}{c}\right)' = \dfrac{f'}{c}
ff i gg to funkcje, które mają pochodną w danym punkcie, a gg jest tam różna od zera. Mianownik g2g^2 jest wtedy dodatni, więc znak pochodnej zależy tylko od licznika.

Skąd się bierze wzór na pochodną ilorazu?

Iloraz q=fgq = \tfrac{f}{g} to wysokość prostokąta o polu ff i podstawie gg. Gdy xx rośnie o mały krok hh, pole rośnie o Δf\Delta f, a podstawa o Δg\Delta g. Wysokość musi się wtedy zmienić o Δq\Delta q, tak żeby nowy prostokąt miał nowe pole.

Przyrost pola to Δf≈q Δg+g Δq\Delta f \approx q\,\Delta g + g\,\Delta q, bo róg jest pomijalnie mały. Pasek u góry to więc przyrost pola bez paska z prawej: g Δq≈Δf−q Δgg\,\Delta q \approx \Delta f - q\,\Delta g.

Podziel obie strony przez gg i przez hh. Gdy hh dąży do zera, przyrosty podzielone przez hh stają się pochodnymi:

  1. q′=f′−q⋅g′g=f′−fg⋅g′g\displaystyle q' = \frac{f' - q \cdot g'}{g} = \frac{f' - \frac{f}{g} \cdot g'}{g}
  2. (fg)′=f′g−fg′g2\displaystyle \left(\frac{f}{g}\right)' = \frac{f' g - f g'}{g^2}

Ten sam rachunek daje wzór na pochodną iloczynu zastosowany do f=q⋅gf = q \cdot g. Stąd minus: przyrost od mianownika trzeba odjąć.

Jak liczyć pochodną ilorazu krok po kroku

Policzymy pochodną funkcji f(x)=x2x−1f(x) = \tfrac{x^2}{x - 1} określonej dla x≠1x \neq 1 i znajdziemy jej ekstrema.

Funkcja f(x)=x2x−1f(x) = \tfrac{x^2}{x - 1} u=x2,  v=x−1u = x^2,\; v = x - 1 u′=2x,  v′=1u' = 2x,\; v' = 1 f′(x)=2x(x−1)−x2(x−1)2f'(x) = \tfrac{2x(x - 1) - x^2}{(x - 1)^2} f′(x)=x(x−2)(x−1)2f'(x) = \tfrac{x(x - 2)}{(x - 1)^2}
  1. Wypisz licznik i mianownik

    W liczniku i w mianowniku stoi zmienna, więc potrzebny jest wzór na iloraz. Nazwij obie części, żeby nie pomylić ich miejsc we wzorze.

    1. u=x2,v=x−1u = x^2, \quad v = x - 1

    f/gf / g Iloraz funkcji

    Nasza funkcja: x2/(x−1)x^2 / (x - 1)

    f′g−fg′g2\dfrac{f' g - f g'}{g^2}

    Zmienna jest w liczniku i w mianowniku.

    c/gc / g Stała w liczniku

    −c g′g2-\dfrac{c\,g'}{g^2}

    Pochodna licznika to zero, więc zostaje sam drugi składnik z minusem.

    Więcej: pochodna funkcji odwrotności

    f/cf / c Stała w mianowniku

    f′c\dfrac{f'}{c}

    Dzielenie przez liczbę to mnożenie przez stałą 1c\tfrac{1}{c}.

    Więcej: pochodna iloczynu przez stałą

  2. Policz pochodne licznika i mianownika

    Obie części to wielomiany, więc wystarczy wzór na pochodną potęgi.

    1. u′=2x,v′=1u' = 2x, \quad v' = 1
  3. Wstaw do wzoru

    W liczniku najpierw pochodna licznika razy mianownik, potem minus licznik razy pochodna mianownika. W mianowniku kwadrat starego mianownika.

    1. f′(x)=u′⋅v−u⋅v′v2\displaystyle f'(x) = \frac{u' \cdot v - u \cdot v'}{v^2}
    2. f′(x)=2x(x−1)−x2⋅1(x−1)2\displaystyle f'(x) = \frac{2x(x - 1) - x^2 \cdot 1}{(x - 1)^2}
  4. Uprość licznik

    Wymnóż nawias, zredukuj wyrazy podobne i wyłącz xx przed nawias. Mianownika nie wymnażaj, bo w tej postaci od razu widać, że jest dodatni.

    1. 2x(x−1)−x2=2x2−2x−x2=x2−2x2x(x - 1) - x^2 = 2x^2 - 2x - x^2 = x^2 - 2x
    2. f′(x)=x(x−2)(x−1)2\displaystyle f'(x) = \frac{x(x - 2)}{(x - 1)^2}
  5. Znajdź ekstrema

    Mianownik (x−1)2(x - 1)^2 jest dodatni dla każdego x≠1x \neq 1, więc pochodna zeruje się tam, gdzie licznik, a jej znak to znak licznika.

    1. x(x−2)=0x(x - 2) = 0
    2. x=0   lub   x=2x = 0 \;\text{ lub }\; x = 2
    3. f(0)=0−1=0,f(2)=41=4\displaystyle f(0) = \frac{0}{-1} = 0, \quad f(2) = \frac{4}{1} = 4
    Wykres f(x)=x2x−1f(x) = \tfrac{x^2}{x - 1}. W punkcie (0; 0)(0;\, 0) pozioma styczna to oś xx, a w punkcie (2; 4)(2;\, 4) prosta y=4y = 4. Funkcja nie jest określona w x=1x = 1.

    Odpowiedź: f′(x)=x(x−2)(x−1)2f'(x) = \tfrac{x(x - 2)}{(x - 1)^2}. Maksimum lokalne f(0)=0f(0) = 0, minimum lokalne f(2)=4f(2) = 4.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Pochodna tangensa

Oblicz pochodną funkcji tg⁡x=sin⁡xcos⁡x\operatorname{tg} x = \dfrac{\sin x}{\cos x}.

Przykład 2. Funkcja wykładnicza przez potęgę

Oblicz pochodną funkcji f(x)=exx2f(x) = \dfrac{e^x}{x^2}.

Przykład 3. Funkcja wymierna

Oblicz pochodną funkcji f(x)=x2+1x−3f(x) = \dfrac{x^2 + 1}{x - 3}.

Przykład 4. Logarytm przez x

Oblicz pochodną funkcji f(x)=ln⁡xxf(x) = \dfrac{\ln x}{x} i znajdź punkt, w którym się zeruje.

Przykład 5. Stała w liczniku na dwa sposoby

Oblicz pochodną funkcji f(x)=5x2f(x) = \dfrac{5}{x^2} wzorem na iloraz i porównaj z pochodną potęgi.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu, w którym zmienna stoi w liczniku i w mianowniku.

Przypadki szczególne

Każdy z nich wynika z tego samego wzoru, gdy licznik albo mianownik jest szczególny.

Stała w liczniku (cg)′=−c g′g2\displaystyle \left(\frac{c}{g}\right)' = -\frac{c\,g'}{g^2}
Pierwszy składnik licznika znika, bo pochodna stałej to zero. Na przykład (1x)′=−1x2(\tfrac{1}{x})' = -\tfrac{1}{x^2} i (5sin⁡x)′=−5cos⁡xsin⁡2x(\tfrac{5}{\sin x})' = -\tfrac{5\cos x}{\sin^2 x}.
Stała w mianowniku (fc)′=f′c\displaystyle \left(\frac{f}{c}\right)' = \frac{f'}{c}
Drugi składnik znika, a cc skraca się z c2c^2. Na przykład (sin⁡x3)′=cos⁡x3(\tfrac{\sin x}{3})' = \tfrac{\cos x}{3}.
Cotangens (ctg⁡x)′=−1sin⁡2x\displaystyle (\operatorname{ctg} x)' = -\frac{1}{\sin^2 x}
Dla cos⁡xsin⁡x\tfrac{\cos x}{\sin x} licznik wzoru to −sin⁡2x−cos⁡2x=−1-\sin^2 x - \cos^2 x = -1. Tak samo jak dla tangensa, upraszcza go jedynka trygonometryczna.
Znak pochodnej (fg)′>0  ⟺  f′g−fg′>0\displaystyle \left(\frac{f}{g}\right)' > 0 \iff f' g - f g' > 0
Mianownik g2g^2 jest dodatni, więc przy badaniu monotoniczności wystarczy znak licznika. Mianownika nie trzeba wymnażać.

Powiązane wzory

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.