Pochodna funkcji odwrotności

Pochodna 1/x1/x to −1/x2-1/x^2. Jest ujemna dla każdego x≠0x \neq 0, więc hiperbola opada na obu swoich gałęziach, coraz wolniej, im dalej od zera.

(1x)′=−1x2\left(\dfrac{1}{x}\right)' = -\dfrac{1}{x^2}

ze współczynnikiem

(ax)′=−ax2\left(\dfrac{a}{x}\right)' = -\dfrac{a}{x^2}

wyrażenie w mianowniku

(1g(x))′=−g′(x)g2(x)\left(\dfrac{1}{g(x)}\right)' = -\dfrac{g'(x)}{g^2(x)}

ten sam wzór jako potęga

(x−1)′=−x−2(x^{-1})' = -x^{-2}
Wzór działa dla każdego x≠0x \neq 0. W zerze funkcja 1/x1/x nie istnieje, a jej wykres ma tam asymptotę pionową.

Skąd się bierze wzór na pochodną 1/x?

Weź dowolny punkt hiperboli y=1/xy = 1/x i narysuj pod nim prostokąt. Jego boki to xx i 1/x1/x, więc pole zawsze wynosi 1. Gdy przesuniesz punkt w prawo o hh, prostokąt zyskuje pasek z prawej i traci pasek z góry. Pole się nie zmienia, więc oba paski mają to samo pole.

2 3 2 x y
Ścięty pasek ma pole x⋅∣Δy∣x \cdot |\Delta y|, dodany h⋅yh \cdot y. Na rysunku oba wynoszą 13\tfrac{1}{3}.

Z równości pasków wynika, jak szybko spada wykres. Gdy hh dąży do zera, yy dąży do 1/x1/x, a znak minus mówi, że wartości maleją:

  1. x⋅∣Δy∣=h⋅y⇒∣Δy∣h=yx\displaystyle x \cdot |\Delta y| = h \cdot y \quad \Rightarrow \quad \frac{|\Delta y|}{h} = \frac{y}{x}
  2. (1x)′=−1/xx=−1x2\displaystyle \left(\frac{1}{x}\right)' = -\frac{1/x}{x} = -\frac{1}{x^2}

Ten sam wynik daje wzór na pochodną potęgi, bo 1/x=x−11/x = x^{-1}: wykładnik −1-1 schodzi przed potęgę, a nowy wykładnik to −2-2.

Jak liczyć pochodną funkcji z ułamkiem 1/x krok po kroku

Policzymy pochodną funkcji f(x)=x+1xf(x) = x + \tfrac{1}{x} i znajdziemy jej najmniejszą wartość dla x>0x > 0.

Funkcja f(x)=x+1xf(x) = x + \tfrac{1}{x} x+x−1x + x^{-1} (1/x)′=−1/x2(1/x)' = -1/x^2 f′(x)=1−1/x2f'(x) = 1 - 1/x^2
  1. Zapisz ułamek jako potęgę

    Funkcja istnieje dla x≠0x \neq 0, a zadanie dotyczy tylko x>0x > 0. Potęgę z mianownika przenieś do licznika ze znakiem minus.

    1. f(x)=x+x−1f(x) = x + x^{-1}
  2. Zastosuj wzór na pochodną

    Wykładnik −1-1 schodzi przed xx, a nowy wykładnik to −1−1=−2-1 - 1 = -2. Wynik zapisz z powrotem jako ułamek.

    1. (x−1)′=−1⋅x−2(x^{-1})' = -1 \cdot x^{-2}
    2. (1x)′=−1x2\displaystyle \left(\frac{1}{x}\right)' = -\frac{1}{x^2}

    a/xa/x Samo x w mianowniku

    Nasz składnik: 1/x1/x

    −ax2-\dfrac{a}{x^2}

    Licznik zostaje, mianownik idzie do kwadratu, z przodu minus.

    1/g(x)1/g(x) Wyrażenie w mianowniku

    −g′(x)g2(x)-\dfrac{g'(x)}{g^2(x)}

    Pochodna wyrażenia trafia do licznika, wyrażenie do kwadratu w mianowniku.

    Zobacz przykład 2

    1/xn1/x^n Wyższa potęga

    −nxn+1-\dfrac{n}{x^{n+1}}

    Zapisz jako x−nx^{-n} i użyj wzoru na potęgę.

    Zobacz przykład 4

  3. Złóż pochodną

    Pochodna xx to 1. Wstaw obie pochodne na swoje miejsca.

    1. f′(x)=1−1x2\displaystyle f'(x) = 1 - \frac{1}{x^2}
  4. Znajdź najmniejszą wartość

    Najmniejsza wartość może być tam, gdzie styczna jest pozioma, czyli pochodna jest równa zeru.

    1. 1−1x2=0⇒x2=1\displaystyle 1 - \frac{1}{x^2} = 0 \quad \Rightarrow \quad x^2 = 1
    2. x=1,bo x>0x = 1, \quad \text{bo } x > 0
    3. f(1)=1+1=2f(1) = 1 + 1 = 2
    Wykres f(x)=x+1xf(x) = x + \tfrac{1}{x} dla x>0x > 0 i przerywana prosta y=2y = 2, czyli pozioma styczna w punkcie (1,2)(1, 2).

    Odpowiedź: f′(x)=1−1x2f'(x) = 1 - \tfrac{1}{x^2}, a najmniejsza wartość dla x>0x > 0 to f(1)=2f(1) = 2.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Ułamek obok wielomianu

Oblicz pochodną funkcji f(x)=3x+2x2−5\displaystyle f(x) = \frac{3}{x} + 2x^2 - 5.

Przykład 2. Wyrażenie w mianowniku

Oblicz pochodną funkcji f(x)=12x+1\displaystyle f(x) = \frac{1}{2x + 1}.

Przykład 3. Styczna do hiperboli

Wyznacz równanie stycznej do wykresu funkcji f(x)=1xf(x) = \tfrac{1}{x} w punkcie o odciętej x0=2x_0 = 2.

Przykład 4. Kwadrat w mianowniku

Oblicz pochodną funkcji f(x)=1x2\displaystyle f(x) = \frac{1}{x^2}.

Przykład 5. Trójkąt pod styczną

Pokaż, że styczna do wykresu y=1xy = \tfrac{1}{x} w dowolnym punkcie (a,1a)(a, \tfrac{1}{a}), gdzie a>0a > 0, wycina z osiami układu trójkąt o polu 2.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z ułamkiem, w którego mianowniku stoi xx.

Przypadki szczególne

Każdy z tych wzorów wynika z zapisu ułamka jako potęgi o ujemnym wykładniku.

Współczynnik w liczniku (ax)′=−ax2\displaystyle \left(\frac{a}{x}\right)' = -\frac{a}{x^2}
Licznik jest stałym współczynnikiem i zostaje w wyniku. Na przykład (5x)′=−5x2(\tfrac{5}{x})' = -\tfrac{5}{x^2}.
Wyższa potęga w mianowniku (1xn)′=−nxn+1\displaystyle \left(\frac{1}{x^n}\right)' = -\frac{n}{x^{n+1}}
Wykładnik w mianowniku rośnie o 1, a nn trafia do licznika. Rozwiązanie dla n=2n = 2 w przykładzie 4.
Maleje na każdej gałęzi osobno −1x2<0\displaystyle -\frac{1}{x^2} < 0
Pochodna jest ujemna, więc funkcja maleje na (−∞,0)(-\infty, 0) i na (0,∞)(0, \infty). Nie maleje jednak na całej dziedzinie: f(−1)=−1f(-1) = -1 jest mniejsze niż f(1)=1f(1) = 1.
Wyrażenie w mianowniku (1g(x))′=−g′(x)g2(x)\displaystyle \left(\frac{1}{g(x)}\right)' = -\frac{g'(x)}{g^2(x)}
Szczególny przypadek pochodnej ilorazu, gdy w liczniku stoi 1.

Powiązane wzory

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.