Pochodna funkcji wykładniczej ax

Pochodna funkcji axa^x to ta sama funkcja pomnożona przez ln⁡a\ln a. Ten czynnik mówi, ile razy szybciej albo wolniej rośnie axa^x w porównaniu z exe^x.

(ax)′=ax⋅ln⁡a(a^x)' = a^x \cdot \ln a

na przykład

(2x)′=2xln⁡2(2^x)' = 2^x \ln 2

podstawa e, bo ln e = 1

(ex)′=ex(e^x)' = e^x

wyrażenie w wykładniku

(ag(x))′=ag(x)ln⁡a⋅g′(x)(a^{g(x)})' = a^{g(x)} \ln a \cdot g'(x)
Podstawa spełnia warunki a>0a > 0 i a≠1a \neq 1, a ln⁡a\ln a to logarytm naturalny, czyli logarytm o podstawie e≈2,718e \approx 2{,}718. Dla a>1a > 1 jest dodatni i funkcja rośnie, dla 0<a<10 < a < 1 ujemny i funkcja maleje.

Skąd w pochodnej bierze się ln a?

Każdą podstawę da się zapisać jako potęgę liczby ee: z definicji logarytmu a=eln⁡aa = e^{\ln a}. Wtedy ax=exln⁡aa^x = e^{x \ln a}, czyli ee do potęgi, w której xx jest pomnożone przez stałą ln⁡a\ln a. Taką liczbę z wykładnika pochodna ekxe^{kx} wyprowadza przed funkcję:

  1. (ax)′=(exln⁡a)′=exln⁡a⋅ln⁡a(a^x)' = (e^{x \ln a})' = e^{x \ln a} \cdot \ln a
  2. (ax)′=ax⋅ln⁡a(a^x)' = a^x \cdot \ln a

Na wykresie widać to po stycznych. Przy exe^x każda styczna przecina oś xx jedną kratkę na lewo od swojego punktu. Przy 2x2^x ta odległość jest zawsze taka sama, ale wynosi 1/ln⁡2≈1,441/\ln 2 \approx 1{,}44.

2 3 4 x y
Pod każdą styczną leży trójkąt o podstawie 1/ln⁡21/\ln 2 i wysokości 2t2^t. Nachylenie to wysokość podzielona przez podstawę: 2t:1ln⁡2=2tln⁡22^t : \tfrac{1}{\ln 2} = 2^t \ln 2.

Jak liczyć pochodną funkcji wykładniczej krok po kroku

Liczba bakterii w hodowli podwaja się co godzinę: po tt godzinach jest ich N(t)=1000⋅2tN(t) = 1000 \cdot 2^t. Policzymy, jak szybko przybywa bakterii dokładnie w chwili t=3t = 3.

Funkcja N(t)=1000⋅2tN(t) = 1000 \cdot 2^t a=2a = 2 N′(t)=1000⋅2tln⁡2N'(t) = 1000 \cdot 2^t \ln 2 N′(3)≈5545N'(3) \approx 5545
  1. Rozpoznaj funkcję wykładniczą

    Zmienna tt stoi w wykładniku, a podstawą jest liczba 2, więc to funkcja wykładnicza. Liczba 1000 jest współczynnikiem i zostanie przed pochodną.

    1. a=2,N′(t)=1000⋅(2t)′a = 2, \quad N'(t) = 1000 \cdot (2^t)'

    axa^x Liczba w podstawie

    Nasza funkcja: 2t2^t

    (ax)′=axln⁡a(a^x)' = a^x \ln a

    Zmienna w wykładniku: funkcja wykładnicza, w wyniku pojawia się ln⁡a\ln a.

    exe^x Podstawa e

    (ex)′=ex(e^x)' = e^x

    Ten sam wzór, ale ln⁡e=1\ln e = 1, więc czynnik znika.

    Więcej: pochodna funkcji exe^x

    xax^a Zmienna w podstawie

    (xa)′=a⋅xa−1(x^a)' = a \cdot x^{a-1}

    To funkcja potęgowa, nie wykładnicza. Wykładnik schodzi przed xx, a ln⁡\ln się nie pojawia.

    Więcej: pochodna funkcji potęgowej

  2. Zastosuj wzór na pochodną a^x

    Przepisz 2t2^t bez zmian i dopisz czynnik ln⁡2\ln 2. Współczynnik 1000 stoi przed wszystkim.

    1. N′(t)=1000⋅2tln⁡2N'(t) = 1000 \cdot 2^t \ln 2
  3. Policz tempo w chwili t = 3

    Wstaw t=3t = 3. Wartość ln⁡2≈0,693\ln 2 \approx 0{,}693 odczytasz z kalkulatora albo z tablic.

    1. N′(3)=1000⋅23ln⁡2=8000ln⁡2N'(3) = 1000 \cdot 2^3 \ln 2 = 8000 \ln 2
    2. N′(3)≈8000⋅0,693≈5545N'(3) \approx 8000 \cdot 0{,}693 \approx 5545
  4. Sprawdź, czy wynik ma sens

    Porównaj wynik z przyrostami w sąsiednich godzinach. W trzeciej godzinie bakterii przybyło 4000, w czwartej 8000. Tempo dokładnie w chwili t=3t = 3 powinno leżeć między tymi liczbami.

    Średni przyrost bakterii w sąsiednich godzinach i tempo w chwili t = 3
    od 2 do 3 godz. w chwili 3 godz. od 3 do 4 godz.
    40004000 ≈5545\approx 5545 80008000

    Odpowiedź: N′(t)=1000⋅2tln⁡2N'(t) = 1000 \cdot 2^t \ln 2, a po trzech godzinach przybywa około 5545 bakterii na godzinę.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Funkcja wykładnicza obok wielomianu

Oblicz pochodną funkcji f(x)=3x+5x2−4f(x) = 3^x + 5x^2 - 4.

Przykład 2. Podstawa mniejsza od 1

Oblicz pochodną funkcji f(x)=(12)xf(x) = \left(\tfrac{1}{2}\right)^x i ustal, czy funkcja rośnie, czy maleje.

Przykład 3. Liczba przy x w wykładniku

Oblicz pochodną funkcji f(x)=52xf(x) = 5^{2x}.

Przykład 4. Styczna do wykresu 10^x

Wyznacz równanie stycznej do wykresu funkcji f(x)=10xf(x) = 10^x w punkcie o odciętej x0=0x_0 = 0.

Przykład 5. Dwie podstawy w jednej funkcji

Znajdź punkt, w którym styczna do wykresu funkcji f(x)=4x−2x+1f(x) = 4^x - 2^{x + 1} jest pozioma.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z funkcją wykładniczą.

Przypadki szczególne

Znak i wielkość czynnika ln⁡a\ln a mówią, co dzieje się z funkcją.

Podstawa e (ex)′=ex⋅ln⁡e=ex\displaystyle (e^x)' = e^x \cdot \ln e = e^x
Jedyna podstawa, przy której czynnik jest równy 1. Pochodna jest wtedy taka sama jak funkcja.
Podstawa między 0 a 1 (0,5x)′=−ln⁡2⋅0,5x\displaystyle (0{,}5^x)' = -\ln 2 \cdot 0{,}5^x
Logarytm liczby mniejszej od 1 jest ujemny, więc pochodna jest ujemna i funkcja maleje. Tak opisuje się rozpad o połowę w każdym okresie, jak w przykładzie 2.
Duża podstawa (10x)′≈2,303⋅10x\displaystyle (10^x)' \approx 2{,}303 \cdot 10^x
Dla a>ea > e czynnik jest większy od 1, więc nachylenie wykresu jest większe niż sama wartość funkcji.
Podstawa 1 (1x)′=1x⋅ln⁡1=0\displaystyle (1^x)' = 1^x \cdot \ln 1 = 0
Funkcja 1x1^x jest stała, równa 1. Wzór daje zero, bo ln⁡1=0\ln 1 = 0, ale podstawy 1 nie zalicza się do funkcji wykładniczych.
Wyrażenie w wykładniku (ag(x))′=ag(x)ln⁡a⋅g′(x)\displaystyle (a^{g(x)})' = a^{g(x)} \ln a \cdot g'(x)
Na przykład (2x2)′=2x2ln⁡2⋅2x(2^{x^2})' = 2^{x^2} \ln 2 \cdot 2x. To pochodna funkcji złożonej.

Powiązane wzory

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.