Całkowanie przez podstawienie

Gdy pod całką stoi funkcja złożona razem z pochodną jej wnętrza, wnętrze zastępujesz nową zmienną uu. Zostaje prosta całka, którą znasz ze wzorów.

∫f(g(x))⋅g′(x) dx=∫f(u) du\int f(g(x)) \cdot g'(x) \, dx = \int f(u) \, du

podstawienie

u=g(x),du=g′(x) dxu = g(x), \quad du = g'(x) \, dx

na przykład

∫2xex2 dx=ex2+C\int 2x e^{x^2} \, dx = e^{x^2} + C

całka oznaczona

∫ab… dx=∫g(a)g(b)f(u) du\int_a^b \ldots \, dx = \int_{g(a)}^{g(b)} f(u) \, du
gg to funkcja wewnętrzna, która ma pochodną, a ff to funkcja, której całkę umiesz policzyć. Po podstawieniu w całce nie może zostać żadne xx.

Skąd się bierze ten wzór?

To pochodna funkcji złożonej czytana od końca. Jeśli FF jest funkcją pierwotną ff, to:

  1. (F(g(x)))′=f(g(x))⋅g′(x)\big(F(g(x))\big)' = f(g(x)) \cdot g'(x)

Funkcja F(g(x))F(g(x)) jest więc funkcją pierwotną wyrażenia pod całką. Tę samą funkcję dostajesz, gdy policzysz ∫f(u) du=F(u)\int f(u)\,du = F(u) i wstawisz u=g(x)u = g(x).

Na wykresie podstawienie rozciąga przedział, a pole pod wykresem zostaje takie samo:

1 2 1 2 3 4 5 1 1 x u
Podstawienie u=x2+1u = x^2 + 1 zamienia ∫022xx2+1 dx\int_0^2 \tfrac{2x}{x^2 + 1}\,dx na ∫151u du\int_1^5 \tfrac{1}{u}\,du. Przedział jest dłuższy, wykres niższy, a oba pola wynoszą ln⁡5\ln 5.

Jak całkować przez podstawienie krok po kroku

Obliczymy całkę oznaczoną ∫01x(x2+1)3 dx\int_0^1 x (x^2 + 1)^3 \, dx. Można by rozwinąć sześcian, ale podstawienie jest krótsze.

Zadanie ∫01x(x2+1)3 dx\int_0^1 x (x^2 + 1)^3 \, dx u=x2+1u = x^2 + 1 x dx=12 dux\,dx = \tfrac{1}{2}\,du 12∫12u3 du\tfrac{1}{2}\int_1^2 u^3\,du
  1. Wybierz podstawienie

    Za uu weź wnętrze funkcji złożonej. Jego pochodna 2x2x różni się od czynnika xx pod całką tylko stałą, więc podstawienie zadziała.

    1. u=x2+1u = x^2 + 1

    f(g(x))⋅g′(x)f(g(x)) \cdot g'(x) Wnętrze i jego pochodna

    Nasza całka: x(x2+1)3x (x^2 + 1)^3

    u=g(x)u = g(x)

    Brakującą stałą przy pochodnej wyrównasz w następnym kroku.

    f(ax+b)f(ax + b) Wnętrze liniowe

    1aF(ax+b)+C\tfrac{1}{a} F(ax + b) + C

    Pochodna wnętrza to stała aa, więc wynik dzielisz przez aa.

    Więcej: przykład 1

    g′(x)g(x)\tfrac{g'(x)}{g(x)} Pochodna mianownika w liczniku

    ln⁡∣g(x)∣+C\ln|g(x)| + C

    Podstaw u=g(x)u = g(x), a zostanie ∫duu\int \tfrac{du}{u}.

    Więcej: przykład 2

  2. Zamień dx na du

    Zróżniczkuj podstawienie. W całce stoi x dxx\,dx, a nie 2x dx2x\,dx, więc podziel obie strony przez 2.

    1. du=2x dxdu = 2x \, dx
    2. x dx=12 du\displaystyle x \, dx = \frac{1}{2} \, du
  3. Przelicz granice całkowania

    Granice 0 i 1 dotyczą zmiennej xx. Wstaw je do podstawienia, żeby dostać granice dla uu.

    1. x=0 ⁣:  u=02+1=1x = 0\colon \; u = 0^2 + 1 = 1
    2. x=1 ⁣:  u=12+1=2x = 1\colon \; u = 1^2 + 1 = 2
    3. ∫01x(x2+1)3 dx=12∫12u3 du\displaystyle \int_0^1 x (x^2 + 1)^3 \, dx = \frac{1}{2} \int_1^2 u^3 \, du
  4. Policz całkę po u

    Całka z potęgi jest prosta. Granice są już dla uu, więc nie musisz wracać do xx.

    1. 12[u44]12=12(4−14)\displaystyle \frac{1}{2} \Big[\frac{u^4}{4}\Big]_1^2 = \frac{1}{2} \left(4 - \frac{1}{4}\right)
    2. =158=1,875\displaystyle = \frac{15}{8} = 1{,}875
    Wykres y=x(x2+1)3y = x (x^2 + 1)^3 z wyróżnioną częścią nad przedziałem [0; 1][0;\, 1]. Pole pod nią wynosi 158\tfrac{15}{8}.

    Odpowiedź: ∫01x(x2+1)3 dx=158\int_0^1 x (x^2 + 1)^3 \, dx = \tfrac{15}{8}.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Wnętrze liniowe

Oblicz całkę ∫cos⁡(3x+1) dx\int \cos(3x + 1) \, dx.

Przykład 2. Pochodna mianownika w liczniku

Oblicz całkę ∫2xx2+1 dx\int \dfrac{2x}{x^2 + 1} \, dx.

Przykład 3. Funkcja wykładnicza z kwadratem

Oblicz całkę ∫xex2 dx\int x e^{x^2} \, dx.

Przykład 4. Całka z tangensa

Oblicz całkę ∫tg⁡x dx\int \operatorname{tg} x \, dx.

Przykład 5. Logarytm i jego pochodna

Oblicz całkę ∫ln⁡xx dx\int \dfrac{\ln x}{x} \, dx.

Przykład 6. Całka oznaczona z sinusem i cosinusem

Oblicz całkę ∫0π/2sin⁡xcos⁡x dx\int_0^{\pi/2} \sin x \cos x \, dx.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu, w którym zamieniasz zmienną w całce.

Przypadki szczególne

Te podstawienia spotkasz w zadaniach najczęściej.

Wnętrze liniowe u=ax+b,  dx=1a du\displaystyle u = ax + b, \; dx = \tfrac{1}{a} \, du
Wynik to 1aF(ax+b)+C\tfrac{1}{a} F(ax + b) + C, gdzie FF to funkcja pierwotna ff. Na przykład ∫e5x dx=15e5x+C\int e^{5x} \, dx = \tfrac{1}{5} e^{5x} + C i ∫sin⁡(2x−3) dx=−12cos⁡(2x−3)+C\int \sin(2x - 3) \, dx = -\tfrac{1}{2} \cos(2x - 3) + C. Formalne podstawienie nie jest tu potrzebne.
Pochodna mianownika w liczniku ∫g′(x)g(x) dx=ln⁡∣g(x)∣+C\displaystyle \int \frac{g'(x)}{g(x)} \, dx = \ln|g(x)| + C
To podstawienie u=g(x)u = g(x) z f(u)=1uf(u) = \tfrac{1}{u}. Tak liczy się całkę z tangensa w przykładzie 4.
Całka oznaczona ∫g(a)g(b)f(u) du\displaystyle \int_{g(a)}^{g(b)} f(u) \, du
Granice aa i bb przechodzą na g(a)g(a) i g(b)g(b). Możesz też wrócić do xx i wstawić stare granice, wynik wyjdzie ten sam.
Podstawienie odwrotne x=asin⁡t,  dx=acos⁡t dt\displaystyle x = a \sin t, \; dx = a \cos t \, dt
Czasem wygodniej wyrazić xx przez nową zmienną. Przy a2−x2\sqrt{a^2 - x^2} podstawienie x=asin⁡tx = a \sin t usuwa pierwiastek, bo a2−a2sin⁡2t=acos⁡t\sqrt{a^2 - a^2 \sin^2 t} = a \cos t dla t∈[−π2,π2]t \in [-\tfrac{\pi}{2}, \tfrac{\pi}{2}].

Powiązane wzory

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.