Przykład 1. Suma pięciu wyrazów
Oblicz dokładnie sumę .
-
Sprowadź ułamki do wspólnego mianownika 60.
-
Dodaj liczniki.
Pięć wyrazów daje nieco ponad 2. Następne dokładają coraz mniej.
Odpowiedź: .
Szereg harmoniczny to suma odwrotności kolejnych liczb naturalnych. Jego wyrazy maleją do zera, a mimo to suma rośnie bez końca, tylko bardzo powoli. To najważniejszy przykład, że wyrazy dążące do zera nie wystarczą do zbieżności.
suma częściowa
przybliżenie dla dużych n
dla porównania: kwadraty
To suma liczb 1, 1/2, 1/3, 1/4 i tak dalej, bez końca. Nazwa pochodzi z muzyki: struna skrócona do połowy, jednej trzeciej czy jednej czwartej długości daje tony harmoniczne dźwięku podstawowego.
Szereg wydaje się zbieżny, bo każdy kolejny wyraz jest mniejszy, a różnice między sumami częściowymi maleją. W szeregu geometrycznym 1 + 1/2 + 1/4 + … tak samo, i tam suma wynosi 2. Różnica polega na tempie: wyrazy szeregu harmonicznego maleją zbyt wolno, żeby suma się zatrzymała. Pokażemy to krok po kroku.
Ten dowód podał w XIV wieku Mikołaj z Oresme. Nie wymaga żadnych wzorów, tylko sprytnego połączenia wyrazów w grupy.
Wyrazy dążą do zera, więc warunek konieczny zbieżności jest spełniony. To jednak niczego nie rozstrzyga. Kryterium d'Alemberta też nie pomoże, bo iloraz dąży do 1.
Zostaw dwa pierwsze wyrazy, a resztę połącz w grupy po 2, 4, 8, 16 wyrazów. Każda grupa kończy się na odwrotności potęgi dwójki.
W każdej grupie najmniejszy jest ostatni wyraz. Zastąp nim wszystkie wyrazy grupy: suma się zmniejszy, ale wciąż będzie równa co najmniej połowie.
Suma do wyrazu zawiera jedynkę i części, z których każda jest większa lub równa połowie. Pierwsza część to samo .
Prawa strona rośnie bez końca, więc lewa też. Żeby suma przekroczyła 100, wystarczy wziąć , czyli wyrazów. Takiej liczby nie da się dodać ręcznie, ale istnieje.
Prawdziwe sumy częściowe są większe od oszacowania, bo każdą grupę zmniejszyliśmy.
Odpowiedź: sumy częściowe rosną bez ograniczenia, więc szereg harmoniczny jest rozbieżny.
Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.
Oblicz dokładnie sumę .
Sprowadź ułamki do wspólnego mianownika 60.
Dodaj liczniki.
Pięć wyrazów daje nieco ponad 2. Następne dokładają coraz mniej.
Odpowiedź: .
Oszacuj , korzystając z przybliżenia .
Policz logarytm naturalny ze stu.
Dodaj stałą Eulera.
Dokładna suma wynosi około 5,187, więc przybliżenie myli się o mniej niż 0,01.
Odpowiedź: .
Ile wyrazów szeregu harmonicznego trzeba dodać, żeby suma przekroczyła 5?
Użyj przybliżenia.
Przenieś stałą i zamień logarytm na potęgę.
Sprawdź liczby w pobliżu wyniku.
Do sumy 10 potrzeba już ponad 12 000 wyrazów, a do 20 ponad 270 milionów.
Odpowiedź: trzeba dodać 83 wyrazy.
Czy szereg jest zbieżny?
Wartości wyrazów maleją do zera, a znaki się zmieniają.
Sumy częściowe skaczą w górę i w dół coraz mniej.
Każdy kolejny skok jest mniejszy od poprzedniego, więc sumy zbliżają się do jednej liczby. Wynosi ona . Zmiana znaków wystarczyła, żeby rozbieżny szereg stał się zbieżny.
Odpowiedź: tak, szereg jest zbieżny, a jego suma to .
Unikaj ich w każdym zadaniu z szeregiem harmonicznym.
Te szeregi są bliskimi krewnymi szeregu harmonicznego i często pojawiają się obok niego.
Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.