Suma szeregu harmonicznego

Szereg harmoniczny to suma odwrotności kolejnych liczb naturalnych. Jego wyrazy maleją do zera, a mimo to suma rośnie bez końca, tylko bardzo powoli. To najważniejszy przykład, że wyrazy dążące do zera nie wystarczą do zbieżności.

∑n=1∞1n=1+12+13+14+…=∞\displaystyle \sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n} = 1 + \frac{1}{2} + \frac{1}{3} + \frac{1}{4} + \ldots = \infty

suma częściowa

Hn=1+12+…+1n\displaystyle H_n = 1 + \frac{1}{2} + \ldots + \frac{1}{n}

przybliżenie dla dużych n

Hn≈ln⁡n+0,577H_n \approx \ln n + 0{,}577

dla porównania: kwadraty

∑n=1∞1n2=π26\displaystyle \sum_{n=1}^{\infty} \frac{1}{n^2} = \frac{\pi^2}{6}
HnH_n to suma nn pierwszych wyrazów, nazywana liczbą harmoniczną. Rośnie bez ograniczenia, ale tak wolno, że po tysiącu wyrazów wynosi dopiero około 7,5. Liczba 0,577 to stała Eulera, oznaczana literą γ\gamma.

Czym jest szereg harmoniczny?

To suma liczb 1, 1/2, 1/3, 1/4 i tak dalej, bez końca. Nazwa pochodzi z muzyki: struna skrócona do połowy, jednej trzeciej czy jednej czwartej długości daje tony harmoniczne dźwięku podstawowego.

Szereg wydaje się zbieżny, bo każdy kolejny wyraz jest mniejszy, a różnice między sumami częściowymi maleją. W szeregu geometrycznym 1 + 1/2 + 1/4 + … tak samo, i tam suma wynosi 2. Różnica polega na tempie: wyrazy szeregu harmonicznego maleją zbyt wolno, żeby suma się zatrzymała. Pokażemy to krok po kroku.

Jak udowodnić, że szereg harmoniczny jest rozbieżny

Ten dowód podał w XIV wieku Mikołaj z Oresme. Nie wymaga żadnych wzorów, tylko sprytnego połączenia wyrazów w grupy.

Szereg 1+1/2+1/3+1/4+…1 + 1/2 + 1/3 + 1/4 + \ldots grupa>1/2\text{grupa} > 1/2 H2k≥1+k/2H_{2^k} \geq 1 + k/2
  1. Sprawdź warunek konieczny

    Wyrazy dążą do zera, więc warunek konieczny zbieżności jest spełniony. To jednak niczego nie rozstrzyga. Kryterium d'Alemberta też nie pomoże, bo iloraz n:(n+1)n : (n + 1) dąży do 1.

    1. lim⁡n→∞1n=0\displaystyle \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} = 0
  2. Połącz wyrazy w coraz dłuższe grupy

    Zostaw dwa pierwsze wyrazy, a resztę połącz w grupy po 2, 4, 8, 16 wyrazów. Każda grupa kończy się na odwrotności potęgi dwójki.

    1. 1+12+(13+14)+(15+…+18)+(19+…+116)+…\displaystyle 1 + \frac{1}{2} + \left(\frac{1}{3} + \frac{1}{4}\right) + \left(\frac{1}{5} + \ldots + \frac{1}{8}\right) + \left(\frac{1}{9} + \ldots + \frac{1}{16}\right) + \ldots
  3. Oszacuj każdą grupę od dołu

    W każdej grupie najmniejszy jest ostatni wyraz. Zastąp nim wszystkie wyrazy grupy: suma się zmniejszy, ale wciąż będzie równa co najmniej połowie.

    1. 13+14>14+14=12\displaystyle \frac{1}{3} + \frac{1}{4} > \frac{1}{4} + \frac{1}{4} = \frac{1}{2}
    2. 15+…+18>4⋅18=12\displaystyle \frac{1}{5} + \ldots + \frac{1}{8} > 4 \cdot \frac{1}{8} = \frac{1}{2}
    3. 12k−1+1+…+12k>2k−1⋅12k\displaystyle \frac{1}{2^{k-1} + 1} + \ldots + \frac{1}{2^k} > 2^{k-1} \cdot \frac{1}{2^k}
    4. 2k−1⋅12k=12\displaystyle 2^{k-1} \cdot \frac{1}{2^k} = \frac{1}{2}
  4. Dodaj oszacowania i wyciągnij wniosek

    Suma do wyrazu 1/2k1/2^k zawiera jedynkę i kk części, z których każda jest większa lub równa połowie. Pierwsza część to samo 1/21/2.

    1. H2k≥1+12+12+…+12⏟k\displaystyle H_{2^k} \geq 1 + \underbrace{\frac{1}{2} + \frac{1}{2} + \ldots + \frac{1}{2}}_{k}
    2. H2k≥1+k2\displaystyle H_{2^k} \geq 1 + \frac{k}{2}

    Prawa strona rośnie bez końca, więc lewa też. Żeby suma przekroczyła 100, wystarczy wziąć k=198k = 198, czyli 21982^{198} wyrazów. Takiej liczby nie da się dodać ręcznie, ale istnieje.

  5. Porównaj z prawdziwymi sumami

    Prawdziwe sumy częściowe są większe od oszacowania, bo każdą grupę zmniejszyliśmy.

    Sumy częściowe szeregu harmonicznego
    H4H_4 H8H_8 H16H_{16} H1024H_{1024}
    2,082{,}08 2,722{,}72 3,383{,}38 7,517{,}51
    Dziesięć pierwszych sum częściowych. Każda jest większa od poprzedniej, choć przyrosty maleją. Nie ma linii, do której by się zbliżały.

    Odpowiedź: sumy częściowe rosną bez ograniczenia, więc szereg harmoniczny jest rozbieżny.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Suma pięciu wyrazów

Oblicz dokładnie sumę H5=1+1/2+1/3+1/4+1/5H_5 = 1 + 1/2 + 1/3 + 1/4 + 1/5.

Przykład 2. Przybliżenie stu wyrazów

Oszacuj H100H_{100}, korzystając z przybliżenia Hn≈ln⁡n+0,577H_n \approx \ln n + 0{,}577.

Przykład 3. Ile wyrazów daje sumę 5

Ile wyrazów szeregu harmonicznego trzeba dodać, żeby suma przekroczyła 5?

Przykład 4. Szereg ze znakami na przemian

Czy szereg 1−1/2+1/3−1/4+…1 - 1/2 + 1/3 - 1/4 + \ldots jest zbieżny?

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z szeregiem harmonicznym.

Przypadki szczególne

Te szeregi są bliskimi krewnymi szeregu harmonicznego i często pojawiają się obok niego.

Odwrotności potęg ∑1np zbiez˙ny  ⟺  p>1\displaystyle \sum \frac{1}{n^p} \text{ zbieżny} \iff p > 1
Wystarczy podnieść mianownik do potęgi większej od 1, a szereg staje się zbieżny. Na przykład ∑1/n2=π2/6≈1,645\sum 1/n^2 = \pi^2/6 \approx 1{,}645. Szereg harmoniczny to granica między zbieżnymi a rozbieżnymi, p=1p = 1.
Połowa szeregu harmonicznego ∑12n=12∑1n=∞\displaystyle \sum \frac{1}{2n} = \frac{1}{2} \sum \frac{1}{n} = \infty
Odwrotności samych liczb parzystych to połowa każdego wyrazu szeregu harmonicznego. Połowa nieskończoności to nadal nieskończoność, więc ten szereg też jest rozbieżny.
Znaki na przemian 1−12+13−…=ln⁡2\displaystyle 1 - \frac{1}{2} + \frac{1}{3} - \ldots = \ln 2
Szereg naprzemienny harmoniczny jest zbieżny, jak w przykładzie 4. Jego wyrazy się częściowo znoszą.
Stała Eulera Hn−ln⁡n→γ≈0,5772\displaystyle H_n - \ln n \to \gamma \approx 0{,}5772
Różnica między sumą częściową a logarytmem zbliża się do stałej liczby. Dlatego Hn≈ln⁡n+γH_n \approx \ln n + \gamma to dobre przybliżenie już dla kilkudziesięciu wyrazów.

Powiązane wzory

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.