Szereg geometryczny

Szereg geometryczny to suma wszystkich wyrazów ciągu geometrycznego, zapisana zwykle ze znakiem sumy. Ma skończoną sumę tylko wtedy, gdy iloraz leży między −1 a 1. Najwięcej pracy jest w zadaniach, w których iloraz zależy od niewiadomej.

∑n=0∞a⋅qn=a1−q\displaystyle \sum_{n=0}^{\infty} a \cdot q^n = \frac{a}{1 - q}

warunek zbieżności

∣q∣<1|q| < 1

ten sam szereg bez znaku sumy

a+aq+aq2+…a + aq + aq^2 + \ldots

indeks od 1

∑n=1∞a⋅qn=aq1−q\displaystyle \sum_{n=1}^{\infty} a \cdot q^n = \frac{aq}{1 - q}
aa to pierwszy wyraz szeregu, czyli wyraz dla n=0n = 0, a qq to iloraz. W liczniku zawsze stoi pierwszy wyraz, więc gdy indeks zaczyna się od 1, pierwszym wyrazem jest aqaq. Dla ∣q∣≥1|q| \geq 1 szereg jest rozbieżny i nie ma sumy.

Czym jest szereg geometryczny?

Ciąg geometryczny to lista liczb: 1, 1/2, 1/4, 1/8, … Szereg to ich suma: 1 + 1/2 + 1/4 + 1/8 + … Ze znakiem sumy zapisuje się ją krócej. Pod znakiem stoi numer pierwszego wyrazu, nad nim nieskończoność, a obok wzór na wyraz:

  1. ∑n=0∞(12)n=1+12+14+18+…=2\displaystyle \sum_{n=0}^{\infty} \left(\frac{1}{2}\right)^n = 1 + \frac{1}{2} + \frac{1}{4} + \frac{1}{8} + \ldots = 2

Szereg nazywa się zbieżnym, gdy sumy coraz większej liczby wyrazów zbliżają się do jednej liczby. W szeregu geometrycznym dzieje się tak dokładnie wtedy, gdy ∣q∣<1|q| < 1. Sumę liczysz wtedy ze wzoru a:(1−q)a : (1 - q), który wyjaśniamy na stronie o sumie nieskończonej. Tutaj zajmiemy się zadaniami, w których iloraz zależy od xx.

Jak rozwiązać zadanie z szeregiem geometrycznym krok po kroku

Wyznaczymy, dla jakich xx szereg 1+2x+4x2+8x3+…1 + 2x + 4x^2 + 8x^3 + \ldots jest zbieżny, i rozwiążemy równanie, w którym jego suma jest równa 4. To typowe zadanie z matury rozszerzonej.

Zadanie 1+2x+4x2+8x3+…=41 + 2x + 4x^2 + 8x^3 + \ldots = 4 a=1,  q=2xa = 1,\; q = 2x ∣x∣<0,5|x| < 0{,}5 x=3/8x = 3/8
  1. Odczytaj pierwszy wyraz i iloraz

    Pierwszy wyraz to 1. Iloraz dostajesz, dzieląc drugi wyraz przez pierwszy. Sprawdź go na kolejnej parze, bo wyraz z xx łatwo pomylić.

    1. a=1a = 1
    2. q=2x1=4x22x=2x\displaystyle q = \frac{2x}{1} = \frac{4x^2}{2x} = 2x
  2. Wyznacz, kiedy szereg jest zbieżny

    Szereg ma sumę tylko dla ∣q∣<1|q| < 1. Wstaw iloraz i rozwiąż nierówność z wartością bezwzględną: liczba ma leżeć bliżej zera niż 1.

    1. ∣2x∣<1|2x| < 1
    2. −1<2x<1-1 < 2x < 1
    3. −12<x<12\displaystyle -\frac{1}{2} < x < \frac{1}{2}
    Szereg jest zbieżny dla xx z przedziału otwartego od −0,5 do 0,5. Końce nie należą do przedziału, bo dla nich iloraz jest równy 1 albo −1.
  3. Zapisz sumę wzorem i ułóż równanie

    Dla xx z przedziału zbieżności suma szeregu to pierwszy wyraz podzielony przez 1−q1 - q.

    1. a1−q=11−2x\displaystyle \frac{a}{1 - q} = \frac{1}{1 - 2x}
    2. 11−2x=4\displaystyle \frac{1}{1 - 2x} = 4
  4. Rozwiąż równanie

    Odwróć obie strony albo pomnóż przez mianownik. Mianownik jest różny od zera, bo x≠1/2x \neq 1/2 w przedziale zbieżności.

    1. 1−2x=14\displaystyle 1 - 2x = \frac{1}{4}
    2. 2x=34\displaystyle 2x = \frac{3}{4}
    3. x=38\displaystyle x = \frac{3}{8}
  5. Sprawdź, czy wynik spełnia warunek zbieżności

    Wzór na sumę jest prawdziwy tylko w przedziale zbieżności. Rozwiązanie równania trzeba więc porównać z warunkiem z kroku 2. U nas q=2⋅3/8=3/4q = 2 \cdot 3/8 = 3/4.

    ∣q∣<1|q| < 1 Wynik przyjmujesz

    Nasz wynik: q=3/4q = 3/4

    Szereg jest zbieżny, a jego suma naprawdę wynosi tyle, ile w równaniu.

    Rozwiązanie: krok 4

    ∣q∣>1|q| > 1 Wynik odrzucasz

    x=34  ⇒  q=32\displaystyle x = \frac{3}{4} \;\Rightarrow\; q = \frac{3}{2}

    Szereg jest rozbieżny, więc wzór na sumę go nie dotyczy. Tak wychodzi dla sumy równej −2.

    Rozwiązanie krok po kroku: przykład 3

    ∣q∣=1|q| = 1 Wynik też odrzucasz

    1+1+1+…1 + 1 + 1 + \ldots

    Końce przedziału nie należą do niego. Dla q=1q = 1 suma rośnie bez końca, a dla q=−1q = -1 skacze między 1 i 0.

    Przypadek szczególny: znaki na przemian

    Rozwiązanie x=3/8x = 3/8 leży w przedziale zbieżności, więc je przyjmujesz. Punkt 3/43/4, który wychodzi dla sumy −2, leży poza nim.

    Odpowiedź: szereg jest zbieżny dla −12<x<12-\dfrac{1}{2} < x < \dfrac{1}{2}, a jego suma jest równa 4 dla x=38x = \dfrac{3}{8}.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Szereg ze znakiem sumy od n = 1

Oblicz sumę szeregu ∑n=1∞5⋅(13)n\displaystyle \sum_{n=1}^{\infty} 5 \cdot \left(\frac{1}{3}\right)^n.

Przykład 2. Suma zależna od x

Dla jakich xx szereg x+x2+x3+…x + x^2 + x^3 + \ldots jest zbieżny? Zapisz jego sumę jako wyrażenie z xx.

Przykład 3. Równanie bez rozwiązania

Rozwiąż równanie 1+2x+4x2+…=−21 + 2x + 4x^2 + \ldots = -2.

Przykład 4. Iloraz z przesunięciem

Rozwiąż równanie ∑n=0∞(x−1)n=2\displaystyle \sum_{n=0}^{\infty} (x - 1)^n = 2.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z szeregiem geometrycznym.

Przypadki szczególne

Na te szczegóły zapisu i ilorazu warto uważać.

Indeks od 0 albo od 1 ∑n=1∞qn=q1−q\displaystyle \sum_{n=1}^{\infty} q^n = \frac{q}{1 - q}
Gdy indeks zaczyna się od 1, nie ma wyrazu q0=1q^0 = 1, więc suma jest o 1 mniejsza niż dla indeksu od 0. W liczniku zawsze stoi pierwszy wyraz, który faktycznie jest w szeregu.
Znaki na przemian ∑n=0∞(−12)n=23\displaystyle \sum_{n=0}^{\infty} \left(-\frac{1}{2}\right)^n = \frac{2}{3}
Ujemny iloraz jest dozwolony, jeśli ∣q∣<1|q| < 1. Dla q=−1q = -1 sumy częściowe skaczą między 1 i 0, więc szereg 1 − 1 + 1 − … jest rozbieżny.
Iloraz z niewiadomą q=bx  ⇒  ∣x∣<1∣b∣\displaystyle q = bx \;\Rightarrow\; |x| < \frac{1}{|b|}
Gdy iloraz to liczba razy xx, przedział zbieżności jest symetryczny względem zera. Dla q=2xq = 2x to ∣x∣<1/2|x| < 1/2, jak w przykładzie prowadzącym.
Iloraz z przesunięciem q=x−c  ⇒  c−1<x<c+1\displaystyle q = x - c \;\Rightarrow\; c - 1 < x < c + 1
Gdy iloraz to xx minus liczba, przedział jest przesunięty: jego środkiem jest ta liczba. Tak wyszło w przykładzie 4 dla c=1c = 1.

Powiązane wzory

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.