W zapisie f(x)=a(x−x1)(x−x2) miejsca zerowe widać od razu: każdy nawias zeruje się dla jednego z nich. Taką postać zapiszesz tylko wtedy, gdy delta nie jest ujemna, a przyda się przy nierównościach i szkicowaniu wykresu.
f(x)=a(x−x1)(x−x2)
Δ>0dwa miejsca zerowe
x1=2a−b−Δx2=2a−b+Δ
Δ=0jedno miejsce zerowe
f(x)=a(x−x0)2
Δ<0brak postaci iloczynowej
Funkcja nie ma miejsc zerowych, więc nie ma czynników (x−xi).
x1 i x2 to miejsca zerowe, a a to ten sam współczynnik co w postaci ogólnej ax2+bx+c. Wzory są też w tablicach maturalnych CKE.
Czym jest postać iloczynowa?
To zapis funkcji kwadratowej jako iloczynu współczynnika a i dwóch nawiasów. Każdy nawias (x−xi) zeruje się dla x=xi, a iloczyn jest równy zero, gdy któryś czynnik jest zerem. Dlatego x1 i x2 są miejscami zerowymi, czyli punktami, w których parabola przecina oś OX.
Postać iloczynowa istnieje tylko wtedy, gdy funkcja ma miejsca zerowe, czyli gdy Δ≥0. Ułatwia rozwiązywanie nierówności kwadratowych i ustalanie znaku funkcji. Gdy znasz miejsca zerowe z wykresu, zapisujesz ją od razu, bez liczenia delty.
Skąd się bierze ta postać?
Wyłącz a przed nawias z postaci ogólnej. Z wzorów Viète'a wiesz, że ab=−(x1+x2) oraz ac=x1x2, więc wystarczy te wyrażenia podstawić.
ax2+bx+c=a(x2+abx+ac)
=a(x2−(x1+x2)x+x1x2)
=a(x−x1)(x−x2)
Ostatnia równość wychodzi z wymnożenia nawiasów: (x−x1)(x−x2)=x2−x1x−x2x+x1x2.
Jak zapisać funkcję w postaci iloczynowej krok po kroku
Zamienimy f(x)=2x2−4x−6 na postać iloczynową. Współczynnik a jest tu różny od 1, więc widać, że trzeba go dopisać przed nawiasami. Tych samych pięciu kroków użyjesz dla każdej funkcji w postaci ogólnej.
Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.
Przykład 1. Delta równa zero
Zapisz funkcję f(x)=−3x2+12x−12 w postaci iloczynowej.
Wypisz współczynniki.
a=−3,b=12,c=−12
Delta wychodzi zero, więc jest jedno miejsce zerowe.
Δ=122−4⋅(−3)⋅(−12)=144−144=0
Policz je ze wzoru x0=2a−b.
x0=2⋅(−3)−12=−6−12=2
Wstaw do wzoru a(x−x0)2. Współczynnik a=−3 zostaje przed nawiasem.
f(x)=−3(x−2)2
Sprawdzenie: −3(x−2)2=−3(x2−4x+4)=−3x2+12x−12.
Odpowiedź:f(x)=−3(x−2)2.
Przykład 2. Delta ujemna
Czy funkcję f(x)=x2+x+1 można zapisać w postaci iloczynowej?
Wypisz współczynniki.
a=1,b=1,c=1
Delta jest ujemna.
Δ=12−4⋅1⋅1=−3
Funkcja nie ma miejsc zerowych, więc nie ma czynników (x−xi). Parabola leży w całości nad osią OX, bo ramiona idą w górę, a wierzchołek jest nad osią.
Odpowiedź: nie, postać iloczynowa nie istnieje.
Przykład 3. Współczynnik a z punktu
Miejsca zerowe funkcji kwadratowej to x1=−1 i x2=4, a jej wykres przechodzi przez punkt (1,6). Zapisz funkcję w postaci iloczynowej.
Wstaw miejsca zerowe. Nie znasz tylko a.
f(x)=a(x+1)(x−4)
Podstaw współrzędne punktu: x=1, f(1)=6.
6=a(1+1)(1−4)
Rozwiąż równanie z jedną niewiadomą.
6=−6a⇒a=−1
Współczynnik a jest ujemny, więc ramiona paraboli idą w dół. Zgadza się to z punktem nad osią OX, który leży między miejscami zerowymi.
Odpowiedź:f(x)=−(x+1)(x−4).
Przykład 4. Z postaci iloczynowej do ogólnej
Zapisz funkcję f(x)=2(x−1)(x+5) w postaci ogólnej.
Wymnóż nawiasy: każdy wyraz pierwszego przez każdy wyraz drugiego.
(x−1)(x+5)=x2+5x−x−5
Dodaj wyrazy podobne.
(x−1)(x+5)=x2+4x−5
Pomnóż cały nawias przez 2.
f(x)=2(x2+4x−5)=2x2+8x−10
Odpowiedź:f(x)=2x2+8x−10.
Przykład 5. Miejsca zerowe z pierwiastkiem
Zapisz funkcję f(x)=x2−2x−1 w postaci iloczynowej.
Policz deltę. Jest dodatnia, ale 8 nie jest kwadratem liczby całkowitej.
Δ=(−2)2−4⋅1⋅(−1)=8
Wyłącz spod pierwiastka największy kwadrat, czyli 4.
Δ=8=22
Podstaw do wzoru i podziel oba składniki licznika przez 2.
x1=22−22=1−2
Tak samo policz drugie miejsce zerowe.
x2=22+22=1+2
Wstaw do wzoru. Tu a=1, więc nie piszesz go przed nawiasem.
f(x)=(x−(1−2))(x−(1+2))
Po opuszczeniu nawiasów zostaje (x−1+2)(x−1−2). Wzór skróconego mnożenia daje (x−1)2−2=x2−2x−1, czyli funkcję z zadania.
Odpowiedź:f(x)=(x−1+2)(x−1−2).
Najczęstsze błędy
Unikaj ich w każdym zadaniu z postacią iloczynową.
Przy niektórych funkcjach postać iloczynowa upraszcza się albo od razu widać z niej więcej niż miejsca zerowe.
Delta równa zero (Δ = 0)f(x)=a(x−x0)2
Oba miejsca zerowe się pokrywają, więc nawias występuje dwa razy. Przykłady to f(x)=(x−3)2 i f(x)=−2(x+1)2. Wierzchołek leży wtedy na osi OX w punkcie (x0,0).
Miejsca zerowe przeciwnef(x)=a(x2−k2)
Gdy x1=−k i x2=k, iloczyn (x−k)(x+k) to różnica kwadratów. Wyraz z x znika, a wierzchołek leży na osi OY. Na przykład (x−3)(x+3)=x2−9.
Jedno miejsce zerowe równe 0f(x)=a⋅x(x−x2)
Wykres przechodzi przez początek układu współrzędnych, a wyraz wolny jest równy zero. Na przykład x(x−4)=x2−4x.
Znak między miejscami zerowymia⋅f(x)<0
Dla x między x1 i x2 funkcja ma znak przeciwny do a: przy a>0 jest ujemna, przy a<0 dodatnia. Na tym opiera się rozwiązywanie nierówności kwadratowych.