Postać iloczynowa funkcji kwadratowej

W zapisie f(x)=a(x−x1)(x−x2)f(x) = a(x - x_1)(x - x_2) miejsca zerowe widać od razu: każdy nawias zeruje się dla jednego z nich. Taką postać zapiszesz tylko wtedy, gdy delta nie jest ujemna, a przyda się przy nierównościach i szkicowaniu wykresu.

f(x)=a(x−x1)(x−x2)f(x) = a(x - x_1)(x - x_2)

Δ>0\Delta > 0 dwa miejsca zerowe

x1=−b−Δ2a\displaystyle x_1 = \frac{-b - \sqrt{\Delta}}{2a} x2=−b+Δ2a\displaystyle x_2 = \frac{-b + \sqrt{\Delta}}{2a}

Δ=0\Delta = 0 jedno miejsce zerowe

f(x)=a(x−x0)2f(x) = a(x - x_0)^2

Δ<0\Delta < 0 brak postaci iloczynowej

Funkcja nie ma miejsc zerowych, więc nie ma czynników (x−xi)(x - x_i).

x1x_1 i x2x_2 to miejsca zerowe, a aa to ten sam współczynnik co w postaci ogólnej ax2+bx+cax^2 + bx + c. Wzory są też w tablicach maturalnych CKE.

Czym jest postać iloczynowa?

To zapis funkcji kwadratowej jako iloczynu współczynnika aa i dwóch nawiasów. Każdy nawias (x−xi)(x - x_i) zeruje się dla x=xix = x_i, a iloczyn jest równy zero, gdy któryś czynnik jest zerem. Dlatego x1x_1 i x2x_2 są miejscami zerowymi, czyli punktami, w których parabola przecina oś OX.

Postać iloczynowa istnieje tylko wtedy, gdy funkcja ma miejsca zerowe, czyli gdy Δ≥0\Delta \geq 0. Ułatwia rozwiązywanie nierówności kwadratowych i ustalanie znaku funkcji. Gdy znasz miejsca zerowe z wykresu, zapisujesz ją od razu, bez liczenia delty.

Skąd się bierze ta postać?

Wyłącz aa przed nawias z postaci ogólnej. Z wzorów Viète'a wiesz, że ba=−(x1+x2)\frac{b}{a} = -(x_1 + x_2) oraz ca=x1x2\frac{c}{a} = x_1 x_2, więc wystarczy te wyrażenia podstawić.

  1. ax2+bx+c=a(x2+bax+ca)\displaystyle ax^2 + bx + c = a\left(x^2 + \frac{b}{a}x + \frac{c}{a}\right)
  2. =a(x2−(x1+x2)x+x1x2)= a\bigl(x^2 - (x_1 + x_2)x + x_1 x_2\bigr)
  3. =a(x−x1)(x−x2)= a(x - x_1)(x - x_2)

Ostatnia równość wychodzi z wymnożenia nawiasów: (x−x1)(x−x2)=x2−x1x−x2x+x1x2(x - x_1)(x - x_2) = x^2 - x_1 x - x_2 x + x_1 x_2.

Jak zapisać funkcję w postaci iloczynowej krok po kroku

Zamienimy f(x)=2x2−4x−6f(x) = 2x^2 - 4x - 6 na postać iloczynową. Współczynnik aa jest tu różny od 1, więc widać, że trzeba go dopisać przed nawiasami. Tych samych pięciu kroków użyjesz dla każdej funkcji w postaci ogólnej.

Funkcja f(x)=2x2−4x−6f(x) = 2x^2 - 4x - 6 Δ=64\Delta = 64 x1=−1,  x2=3x_1 = -1,\; x_2 = 3 f(x)=2(x+1)(x−3)f(x) = 2(x + 1)(x - 3)
  1. Wypisz współczynniki a, b, c

    Porównaj wzór z ax2+bx+cax^2 + bx + c. Każdy współczynnik bierzesz razem ze znakiem, który stoi przed nim.

    Współczynniki funkcji f(x) = 2x² − 4x − 6
    aa bb cc
    22 −4-4 −6-6

    Współczynnik a=2a = 2 przepiszesz na koniec przed nawiasy bez zmian.

  2. Oblicz deltę

    Delta rozstrzyga, czy postać iloczynowa w ogóle istnieje. Liczby ujemne wpisuj w nawiasie.

    1. Δ=b2−4ac\Delta = b^2 - 4ac
    2. Δ=(−4)2−4⋅2⋅(−6)\Delta = (-4)^2 - 4 \cdot 2 \cdot (-6)
    3. Δ=16+48=64\Delta = 16 + 48 = 64
  3. Sprawdź znak delty

    U nas Δ=64>0\Delta = 64 > 0, więc idziemy pierwszą ścieżką. Pozostałe dwie pokazują przykłady 1 i 2 niżej na stronie.

    Δ>0\Delta > 0 Dwa czynniki

    Nasza funkcja: Δ=64\Delta = 64

    f(x)=2x2−4x−6f(x) = 2x^2 - 4x - 6

    Parabola przecina oś OX w dwóch punktach, więc funkcja ma dwa różne czynniki (x−x1)(x - x_1) i (x−x2)(x - x_2).

    Rozwiązanie krok po kroku: krok 4

    Δ=0\Delta = 0 Jeden czynnik, dwa razy

    f(x)=2(x−1)2f(x) = 2(x - 1)^2

    Parabola dotyka osi OX tylko wierzchołkiem. Oba miejsca zerowe się pokrywają, więc czynnik występuje dwa razy:

    f(x)=a(x−x0)2f(x) = a(x - x_0)^2

    Rozwiązanie krok po kroku: przykład 1

    Δ<0\Delta < 0 Brak postaci iloczynowej

    f(x)=2x2−4x+4f(x) = 2x^2 - 4x + 4

    Parabola nie przecina osi OX, więc funkcja nie ma miejsc zerowych. Nie da się jej zapisać w postaci iloczynowej i na tym kończysz.

    Rozwiązanie krok po kroku: przykład 2

  4. Oblicz miejsca zerowe

    Policz Δ\sqrt{\Delta}, bo potrzebujesz go w obu wzorach. Skoro b=−4b = -4, to −b=4-b = 4, a mianownik 2a=42a = 4. Szczegółowo opisuje je strona o wzorze na pierwiastki.

    1. Δ=64=8\sqrt{\Delta} = \sqrt{64} = 8
    2. x1=4−82⋅2=−44=−1\displaystyle x_1 = \frac{4 - 8}{2 \cdot 2} = \frac{-4}{4} = -1
    3. x2=4+82⋅2=124=3\displaystyle x_2 = \frac{4 + 8}{2 \cdot 2} = \frac{12}{4} = 3
  5. Wstaw a i miejsca zerowe do wzoru

    Wzór ma w nawiasach minus: (x−x1)(x - x_1). Przy x1=−1x_1 = -1 wychodzi więc x−(−1)=x+1x - (-1) = x + 1. Zawsze piszesz w nawiasie liczbę przeciwną do miejsca zerowego.

    1. f(x)=a(x−x1)(x−x2)f(x) = a(x - x_1)(x - x_2)
    2. f(x)=2(x−(−1))(x−3)f(x) = 2\bigl(x - (-1)\bigr)(x - 3)
    3. f(x)=2(x+1)(x−3)f(x) = 2(x + 1)(x - 3)

    Odpowiedź: f(x)=2(x+1)(x−3)f(x) = 2(x + 1)(x - 3), miejsca zerowe to x1=−1x_1 = -1 i x2=3x_2 = 3.

Więcej przykładów

Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.

Przykład 1. Delta równa zero

Zapisz funkcję f(x)=−3x2+12x−12f(x) = -3x^2 + 12x - 12 w postaci iloczynowej.

Przykład 2. Delta ujemna

Czy funkcję f(x)=x2+x+1f(x) = x^2 + x + 1 można zapisać w postaci iloczynowej?

Przykład 3. Współczynnik a z punktu

Miejsca zerowe funkcji kwadratowej to x1=−1x_1 = -1 i x2=4x_2 = 4, a jej wykres przechodzi przez punkt (1,6)(1, 6). Zapisz funkcję w postaci iloczynowej.

Przykład 4. Z postaci iloczynowej do ogólnej

Zapisz funkcję f(x)=2(x−1)(x+5)f(x) = 2(x - 1)(x + 5) w postaci ogólnej.

Przykład 5. Miejsca zerowe z pierwiastkiem

Zapisz funkcję f(x)=x2−2x−1f(x) = x^2 - 2x - 1 w postaci iloczynowej.

Najczęstsze błędy

Unikaj ich w każdym zadaniu z postacią iloczynową.

Przypadki szczególne

Przy niektórych funkcjach postać iloczynowa upraszcza się albo od razu widać z niej więcej niż miejsca zerowe.

Delta równa zero (Δ = 0) f(x)=a(x−x0)2\displaystyle f(x) = a(x - x_0)^2
Oba miejsca zerowe się pokrywają, więc nawias występuje dwa razy. Przykłady to f(x)=(x−3)2f(x) = (x - 3)^2 i f(x)=−2(x+1)2f(x) = -2(x + 1)^2. Wierzchołek leży wtedy na osi OX w punkcie (x0,0)(x_0, 0).
Miejsca zerowe przeciwne f(x)=a(x2−k2)\displaystyle f(x) = a(x^2 - k^2)
Gdy x1=−kx_1 = -k i x2=kx_2 = k, iloczyn (x−k)(x+k)(x - k)(x + k) to różnica kwadratów. Wyraz z xx znika, a wierzchołek leży na osi OY. Na przykład (x−3)(x+3)=x2−9(x - 3)(x + 3) = x^2 - 9.
Jedno miejsce zerowe równe 0 f(x)=a⋅x(x−x2)\displaystyle f(x) = a \cdot x(x - x_2)
Wykres przechodzi przez początek układu współrzędnych, a wyraz wolny jest równy zero. Na przykład x(x−4)=x2−4xx(x - 4) = x^2 - 4x.
Znak między miejscami zerowymi a⋅f(x)<0\displaystyle a \cdot f(x) < 0
Dla xx między x1x_1 i x2x_2 funkcja ma znak przeciwny do aa: przy a>0a > 0 jest ujemna, przy a<0a < 0 dodatnia. Na tym opiera się rozwiązywanie nierówności kwadratowych.

Gdzie jeszcze przydaje się postać iloczynowa

Pytania i odpowiedzi

Masz pytanie do tego wzoru albo przykładu? Zadaj je tutaj. Odpowiadają inni użytkownicy i redakcja.

Twoje pytanie

Szukaj wzoru

Wpisz nazwę wzoru. Polskie znaki są opcjonalne. Strzałkami wybierzesz wynik, Enter go otworzy.