Moduł iloczynu i ilorazu możesz liczyć po kawałku, a moduł sumy nie przekroczy sumy modułów. Ta ostatnia własność, nierówność trójkąta, pozwala oszacować wyrażenie bez znajomości znaków jego składników.
∣a+b∣≤∣a∣+∣b∣
moduł iloczynu
∣a⋅b∣=∣a∣⋅∣b∣
b=0moduł ilorazu
ba=∣b∣∣a∣
kwadrat modułu
∣a∣2=a2
a i b to dowolne liczby rzeczywiste. Moduł jest zawsze nieujemny: ∣a∣≥0, a równa się zero tylko dla a=0. Własności są też w tablicach maturalnych CKE.
Które własności warto znać?
Wszystkie wynikają z definicji wartości bezwzględnej, czyli z tego, że moduł to odległość od zera. Na stronie masz cztery najważniejsze: nieujemność, moduł iloczynu, moduł ilorazu i nierówność trójkąta.
Pierwsze trzy to równości, więc wolno ich używać w obie strony. Nierówność trójkąta jest inna: daje tylko oszacowanie, a równość zachodzi w niej w konkretnej sytuacji, którą wskaże krok 3. Dzięki niej ograniczysz moduł sumy z góry, a po drobnej zmianie także z dołu.
Skąd się biorą te własności?
Moduł iloczynu sprawdzisz, rozpatrując znaki liczb. Gdy obie są ujemne, iloczyn jest dodatny, a po prawej stronie moduły zamieniają każdą z liczb na dodatnią, więc obie strony wychodzą takie same. Przy różnych znakach działa to tak samo: minus iloczynu zdejmuje moduł, a po prawej stronie minus jednej z liczb. Przykład z dwiema ujemnymi:
∣(−3)⋅(−4)∣=∣12∣=12=3⋅4=∣−3∣⋅∣−4∣
Nierówność trójkąta wynika z tego, że każda liczba leży między swoim modułem a jego przeciwieństwem. Zapisz to dla obu liczb i dodaj nierówności stronami.
−∣a∣≤a≤∣a∣,−∣b∣≤b≤∣b∣
−(∣a∣+∣b∣)≤a+b≤∣a∣+∣b∣
Liczba a+b mieści się więc w przedziale od −(∣a∣+∣b∣) do ∣a∣+∣b∣. A to znaczy, że jej odległość od zera nie przekracza ∣a∣+∣b∣.
Jak korzystać z własności krok po kroku
Weźmy liczby a=3 i b=−5, które mają różne znaki. Sprawdzimy na nich kolejne własności, a na końcu zamkniemy moduł sumy między dwiema liczbami. Tych samych pięciu kroków użyjesz dla dowolnej pary liczb.
Danea=3,b=−5∣ab∣=15∣a+b∣=22≤∣a+b∣≤8
Oblicz moduły obu liczb
Wszystkie własności korzystają z modułów składników, więc policz je na początku. Liczby 3 i −5 leżą po różnych stronach zera.
∣a∣=∣3∣=3
∣b∣=∣−5∣=5
35
Moduł to odległość od zera: liczba 3 jest oddalona o 3, a liczba −5 o 5.
Sprawdź moduł iloczynu i ilorazu
Moduł iloczynu jest iloczynem modułów. Policz obie strony i porównaj.
∣a⋅b∣=∣3⋅(−5)∣=∣−15∣=15
∣a∣⋅∣b∣=3⋅5=15
Z ilorazem jest tak samo, tylko liczba w mianowniku musi być różna od zera.
ba=−53=53
∣b∣∣a∣=53
Sprawdź, czy liczby mają ten sam znak
W nierówności trójkąta decydują znaki. Gdy liczby leżą po tej samej stronie zera, ich odległości od zera się dodają. Gdy po różnych, część się znosi i moduł sumy jest mniejszy. U nas ab=−15<0, więc idziemy drugą ścieżką. Pozostałe dwie pokazują przykład 4 i przypadek szczególny niżej na stronie.
ab<0Różne znaki
Nasze liczby: ab=−15
Liczby leżą po różnych stronach zera, więc część odległości się znosi. Nierówność jest ostra:
Policz sumę i jej moduł, a potem porównaj z sumą modułów z kroku 1.
a+b=3+(−5)=−2
∣a+b∣=∣−2∣=2
∣a∣+∣b∣=3+5=8
∣a+b∣=2≤8=∣a∣+∣b∣
Oszacuj moduł sumy z dołu i sprawdź wynik
Moduł sumy ma też ograniczenie z dołu: nie jest mniejszy niż moduł różnicy modułów. Dolne ograniczenie jest najmniejszą wartością, jaką może przyjąć ∣a+b∣ przy danych ∣a∣ i ∣b∣.
∣a∣−∣b∣=∣3−5∣=2
2≤∣a+b∣≤8
Nasza suma ma moduł równy dokładnie 2, czyli jest na dolnej granicy. Tak jest zawsze, gdy liczby mają różne znaki. Dla a=3 i b=5 moduł sumy byłby równy 8, czyli osiągnąłby górną granicę.
Odpowiedź: dla a=3 i b=−5 wychodzi ∣ab∣=15, ba=53 oraz ∣a+b∣=2, co mieści się między dolną granicą 2 a górną 8.
Więcej przykładów
Najpierw rozwiąż każde zadanie sam, a dopiero potem porównaj wynik z rozwiązaniem.
Przykład 1. Iloczyn i iloraz pod modułem
Oblicz −3(−6)⋅5 na dwa sposoby.
Sposób 1: policz wyrażenie pod modułem, potem moduł.
−3(−6)⋅5=−3−30=∣10∣=10
Sposób 2: skorzystaj z własności iloczynu i ilorazu i policz każdy moduł osobno.
∣−3∣∣−6∣⋅∣5∣=36⋅5=10
Drugi sposób bywa szybszy, bo nie trzeba pilnować znaków.
Odpowiedź:10.
Przykład 2. Kwadrat modułu
Uprość wyrażenie ∣x−1∣2+2∣x−1∣+1.
Oznacz moduł przez t.
t=∣x−1∣,t≥0
Rozpoznaj kwadrat sumy.
t2+2t+1=(t+1)2
Wróć do oznaczenia.
(∣x−1∣+1)2
Ponieważ ∣x−1∣2=(x−1)2, to samo wyrażenie można też zapisać jako (x−1)2+2∣x−1∣+1.
Odpowiedź:(∣x−1∣+1)2.
Przykład 3. Oszacowanie sumy
Liczby x i y spełniają ∣x∣≤2 oraz ∣y∣≤3. Oszacuj ∣x+y∣ z góry.
Skorzystaj z nierówności trójkąta.
∣x+y∣≤∣x∣+∣y∣
Wstaw oszacowania na moduły składników.
∣x∣+∣y∣≤2+3=5
Wartości 5 nie da się poprawić, bo dla x=2 i y=3 moduł sumy równa się dokładnie 5.
Odpowiedź:∣x+y∣≤5.
Przykład 4. Kiedy zachodzi równość
Sprawdź, czy ∣a+b∣=∣a∣+∣b∣ dla a=−2, b=−4 oraz dla a=2, b=−4.
Obie liczby ujemne: lewa strona jest równa prawej.
∣−2+(−4)∣=∣−6∣=6=2+4
Liczby o różnych znakach: lewa strona jest mniejsza.
∣2+(−4)∣=∣−2∣=2<2+4=6
Równość zachodzi wtedy i tylko wtedy, gdy ab≥0, czyli liczby mają ten sam znak albo jedna jest zerem.
Odpowiedź: dla pierwszej pary tak, dla drugiej nie.
Przykład 5. Najmniejsza i największa wartość
Wiadomo, że ∣a∣=7 i ∣b∣=4. Jaka jest najmniejsza i największa możliwa wartość ∣a+b∣?
Górne oszacowanie z nierówności trójkąta.
∣a+b∣≤∣a∣+∣b∣=11
Dolne oszacowanie.
∣a+b∣≥∣a∣−∣b∣=3
Górna granica jest osiągnięta, gdy liczby mają ten sam znak.
a=7,b=4⇒∣a+b∣=11
Dolna granica jest osiągnięta, gdy liczby mają różne znaki.
a=7,b=−4⇒∣a+b∣=3
Odpowiedź: najmniejsza wartość to 3, największa to 11.
Najczęstsze błędy
Unikaj ich w każdym zadaniu z własnościami modułu.
Kilka pochodnych własności przydaje się w zadaniach tak często, że warto je znać na pamięć.
Równość w nierówności trójkąta∣a+b∣=∣a∣+∣b∣⟺ab≥0
Równość zachodzi, gdy liczby mają ten sam znak albo jedna z nich jest zerem. Na przykład ∣3+5∣=8 i ∣−2+(−4)∣=6.
Odległość nie zależy od kolejności∣a−b∣=∣b−a∣
Liczba b−a jest przeciwna do a−b, a liczby przeciwne mają ten sam moduł. Odległość z 5 do 3 jest równa odległości z 3 do 5.
Nierówność trójkąta z dołu∣a+b∣≥∣a∣−∣b∣
Razem z nierównością z góry daje przedział, w którym leży ∣a+b∣, jak w kroku 5. Krańce są osiągnięte dla liczb o tym samym i o różnych znakach.
Kwadrat modułu∣a∣2=a2
Kwadrat jest nieujemny, więc moduł nic w nim nie zmienia. Pozwala to pozbyć się modułu przez podniesienie do kwadratu, na przykład przy porównywaniu ∣x∣ z ∣y∣.